ref: refs/heads/v3.0
enflasyonemeklilikötvdövizakpchpmhp
DOLAR
31,5311
EURO
34,2546
ALTIN
2.130,90
BIST
8.907,65
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul
Gök Gürültülü
14°C
İstanbul
14°C
Gök Gürültülü
Salı Hafif Yağmurlu
10°C
Çarşamba Az Bulutlu
12°C
Perşembe Çok Bulutlu
10°C
Cuma Az Bulutlu
10°C

6 Şubat depremlerinde neden en yeni binalar bile yıkıldı, yapı denetim sistemindeki sorunlar neler?

6 Şubat sarsıntılarında neden en yeni binalar bile yıkıldı, yapı kontrol sistemindeki problemler neler?

6 Şubat depremlerinde neden en yeni binalar bile yıkıldı, yapı denetim sistemindeki sorunlar neler?
05.02.2024 19:30
9
A+
A-

“Bu binanın ismini ve yerini bile bilmiyordum, orada hiç kontrol yapmadımfakat kâğıt üzerinde denetçi gözüküyordum.”

6 Şubat 2023’te meydana gelen sarsıntılarda Kahramanmaraş’ta 69 kişinin hayatını kaybettiği bir binanın denetçisi olan 75 yaşındaki mühendis Hasan, Türkiye’de diplomasını yapı kontrol şirketlerine “kiralayan” mühendislerden yalnızca biri.

Soyadının açıklanmasını istemeyen Hasan, mahkemedeki ifadesinde yalnızca kâğıt üzerinde denetçi olduğunu, 2015 yılında yapılan o binaya hiç gitmediğini söyledi:

“Adli denetimle bırakılınca araştırdım ve diplomamı verdiğim yapı kontrol firmasının kâğıt üzerinde beni denetçi gösterdiğini anladım. Bu binayla herhangi bir ilgim yoktu, o şantiyede hiçbir zaman kontrol yapmadım.”

Firmada sadece proje denetmenliği yaptığını ve diğer misyonlardan haberinin olmadığını söyleyen mühendis, donatı ve materyal kalitesi yetersizliği sebebiyle uzman raporunda asli kusurlu bulundu.

Kahramanmaraş’ta 2011’de imali tamamlanan ve zelzelelerde yaklaşık 1400 kişinin hayatını kaybettiği Ebrar Sitesi’yle ilgili davanın sanıklarından proje müellifi F.B.Ö ise mahkemedeki ifadesinde, “Binanın yıkılmasıyla ilgili sorumluluğum yok. Binanın denetim ve kontrolüne gitmedim. Binanın yerini bile bilmiyorum” dedi.

Yapı kontrol sistemindeki “kiralık diploma” sorunu yıllar öncesine dayanıyor.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı müfettişlerinin 2011 ve 2015’te hazırladığı kontrol raporunda, yapı kontrol sistemindeki pek çok sıkıntıyla birlikte buna da dikkat çekilmişti.

BBC Türkçe’nin ulaştığı raporda, yapı kontrolden sorumlu şahısların yarısının kimlik bilgilerinin hatalı/sahte olduğu, data güvenliğinin bulunmadığı ve “sahadaki uygulamaların denetim dışı” kaldığı belirtildi.

Raporda, “Sisteme girilen bilgilerin yapısı düşünüldüğünde, alandaki uygulamaların denetim dışı kaldığı söylenebilir. Tespitlerimiz, istatistiki bilgi olarak dahi ürkütücü boyuttadır. Sistemde mühendislik açısından tesirli bir denetim yok” sözleri yer aldı.

Rapor 4 yıl bekletildikten sonra 2015 yılında birtakım eksikliklerin tamamlanması için müfettişlere geri gönderildi lakin müfettişler raporun eksiksiz olduğunu savunarak, raporu aynı formuyla Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı’na yeniden sundu.

Müfettişlerin yapı kontrol sisteminde tespit ettiği sıkıntıların çoğu bugün hala devam ediyor.

Dr. İnşt Mühendisi ve Avukat Levent Mazılıgüney, “O yıllarda sağlıklı yapılmayan ve denetlenmeyen kimi binalar, sarsıntıda insanların zirvesine yıkıldı” diyor.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, haber yayımlanana dek sorularımıza karşılık vermedi.

Sistemdeki kimlik bilgilerinin yarısı kusurlu yahut sahteydi

Müfettişler, yapı materyallerinin laboratuvar sonuçları olmadan da bina yapılabildiğini ve ölmüş mühendislerin bile kâğıt üzerinde denetçi olarak gösterildiğini tespit etti.

Ayrıca sistemde kimlik numaraları ve sicil numaralarını denetim eden bir yapı olmadığı, belediyeler onayladığı sürece her türlü kusurlu bilginin sisteme girilebildiği ve bilgi güvenliği olmadığı belirtildi:

“Yapı kontrol firması tarafından sisteme girilen bilgiler, ilgili yönetim tarafından tesirli bir denetim olmaksızın onaylanarak sisteme alınıyor. Türkiye’de yapı kontrol datalarının güvenliğinden bahsetmek mümkün değil.”

Örneğin sistemde kayıtlı denetçi, denetim elemanı, proje müellifi, şantiye şefi ve şirket ortaklarının yüzde 49’unun kimlik bilgileri “yanlış/sahte yahut yinelenmiş olarak” girilmişti.

İnştı mevzuat ve yönetmeliklere uygun olarak yürütmekle görevli olan proje müelliflerinin yüzde 65,9’unun kimlik bilgileri hatalı/sahte yahut yinelenmiş bulundu.

Yapı denetim elemanlarında ise bu oran yüzde 67 düzeyindeydi.

Mazılıgüney, sistemdeki data eksikliği sebebiyle bugün pek çok zelzele davasında yargılamaların olumsuz etkilendiğini söylüyor:

“İnştta sorumlu şahıslara dair bilgi almak istiyoruz lakin bulamıyoruz. Projesine, yer etüdüne ve kontrolle ilgili birçok evrakına ulaşamadığımız yapılarla ilgili kör dövüşü yapar gibi yargılama yapıyoruz.

“Sistemde denetçi görünen kişinin kimlik numarası bir diğerine ait çıkıyor, sonra mühendisler ‘Aslında ben o şantiyede hiç çalışmamıştım’ diyorlar. Kusurlu datalar suyu bulandırıyor, sorumluluk kimde tartışması başlıyor. Bu kontrole kim gitti yahut kontrol hiç mi yapılmadı?”

Raporda ayrıyeten, 2008 yılından itibaren girilen bilgilerin 2011 yılına dek yedeklenmediği, 2008 öncesi kullanılan sistemde ise “her türlü değişikliğin yapılabildiği” kaydedildi.

Mazılıgüney, “Sahada birçok evrakın fiziki olarak hazırlanması her zamanzorunlu lakin sonrasında dijital olarak kaydı mümkündü. Kayıtların dijital ortamda ve değişmezlikleri sağlanmış olarak saklanmıyor oluşu vahim bir durum” diyor.

Veri güvenliği artık sağlanabiliyor mu?

İnştlardaki denetçiler artık kimlik bilgileriyle entegre olan merkezi bir bilgi sistemi üzerinden atanıyor fakat meslek odasına kayıtlı gerçek bir mühendis olup olmadıkları teyit edilmiyor.

İnşt Mühendisleri Odası Hatay Şube Başkanı İnal Büyükaşık, “Denetçi olmadan önce, ‘ben inşt mühendisiyim’ diye thhütname veriyorsunuz ve bu kâfi oluyor. En büyük sorun bu” diyerek anlatıyor:

“Halbuki projede çalışacak mühendislerin bilgilerinin meslek odalarından talep edilmesi gerekiyor. Projeye başlamadan önce meslek odalarından ‘sicil durum belgesi’ talep etmeme yönünde diretiyorlar.”

6 Şubat sarsıntılarından sonra meslek yaşı üçten az olan mühendislerin belli bir kata kadar proje yapabilmesi hududu getirildi.

Büyükaşık ise bu yasağın uygulanabilmesi için de meslek odalarına ihtiyaç olduğunu zira meslek yaşı kayıtlarının yalnızca meslek odalarında tutulduğunu hatırlatarak, yalnızca bu kriterin de kâfi olmayacağını söylüyor.

Yapı kontrolün fiyatı müteahhitler tarafından ödeniyordu

Türkiye’de yapı kontrol 19 pilot ilde başladı ve 2011 yılında ülke çapında yaygınlaştırıldı.

2019 yılına kadar, inştı denetlemekle sorumlu şahısların fiyatı, yapı sahipleri tarafından ödenmesi gerekirken, mevzuata aykırı bir biçimde müteahhitler tarafından ödeniyordu.

Bu sorunu 2011 yılında tespit eden müfettişler, yapı kontrol şirketleri ile müteahhitler arasındaki maddi bağın koparılması gerektiğini, aksi halde “etkili bir kontrol yapılamayacağını” belirtmişti.

Mazılıgüney, “Kimse parasını aldığı kişiyi denetleyemez, bu akla yatkın bir durum değil. Bu temel sorun yıllardır dile getirilmesine karşın çok geç kalındı” diyor.

Hatay’da 2013 yılında yapılan Rönesans Sitesi’nde de yaklaşık 1000 kişi, zelzelelerde hayatını kaybetti.

Peki, yıkılan binaların kaçı yapı kontrol geçirmişti?

Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Adayı Murat Kurum, 23 Şubat 2023’te Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanıyken yaptığı açıklamada şunları söyledi:

“Elazığ, Malatya, İzmir sarsıntılarında de gördüğümüz, yıkılan binaların yüzde 98’inin yapı kontrol hizmeti almamış binalar olduğunu görüyoruz. 1999 öncesi yapılmış ve herhangi bir yapı kontrol hizmeti almamış, mühendislik hizmeti almamış olduğunu görüyoruz.”

Ancak uzmanlar, bu datanın gerçekçi olmadığını savunuyor.

Şehir Plancısı Nihat Yıldız araştırmasında, yalnızca Gaziantep Nurdağı’nda yıkılan binaların yüzde 19’unun 2008 yılı sonrası yapıldığını tespit etti.

Mazılıgüney de alandaki müşahedelerine göre yıkılan binaların yüzde 20’sinin 2000 yılı sonrasına ait olduğunu söylüyor:

“Elbette bu kişisel müşahede. Yetkililerin ifade ettiği bilgiyi denetim edeceğimiz bir bilgi tabanı mlesef yok. İyi çalışan bir yapı kontrol sistemi olsaydı yıkım oranı çok daha düşük olurdu.”

fakat en yeni binaların bile yıkılmasının yanı sıra, kontrol geçiren ve 2000 sonrası yapılan binaların çok daha az oranda yıkıldığı söylenebilir.

Yeni binalardaki hazır beton kullanımı, zelzele güvenliğine yönelik mevzuatın gelişmesi, üretim teknolojisindeki gelişmeler ve sarsıntı şuurunun artması aynıi faktörler de güvenliğin artmasında tesirli oldu.

‘Yapı kontrol içerisinde önemli bir sahtecilik var’

Müfettişler, mevzuat gereği yapı kontrol sektöründe çalışanlara çok düşük fiyatlar ödenmesinin pek çok sorunu beraberinde getirdiğini kaydetti.

Yapı kontrol şirketleri, yapının toplam maliyetinin yüzde 1,5’u kadar ödeme alıyor, bu oran üretim müddeti iki yılı aşan inştlar için yılda yüzde 5 artırılıyor.

Mazılıgüney, emlakçılar satış fiyatı üzerinden yüzde 4 komisyon alırken yapı kontrol çalışanlarına yüzde 1,5 ödenmesini eleştiriyor:

“Yapı kontrol firmaları çok düşük fiyatla çalıştığı için, çok ucuza işçi çalıştırmaları gerekiyor. Bunun için de en büyük insan kaynakları, düşük emekli mşlarıyla geçinemeyen mühendisler.”

“Yıllardır çoğunluğu 50-60 yaşını geçmiş mühendisler, diplomalarını bir nevi kiraya verdiler, kâğıt üzerinde orada kontrol yapıyormuş benzeri gözüktülerfakat hiç şantiyeye dahi gitmediler.”

Müfettişler, sistemde kayıtlı yapı denetçilerinin yüzde 87’sinin 50 yaşın, yüzde 51’ininse 60 yaşın üzerinde olduğunu tespit etti.

Müfettişlere göre denetçilerin çok büyük bir kısmının ileri yaşta olması, denetçilerin çoğunlukla şantiyeye hiç gitmeden, “kâğıt üzerinde” kontrol yaptığının bir göstergesiydi:

“Bu oranın giderek arttığı düşünüldüğünde; denetçilerin parmak izleri alınsın, bu parmak izlerini uyduyla kontaklı bir alete bastırarak denetçinin sahada olup olmadığı saptansın, yahut istenirse denetçilere çip takılsın – YDK (Yapı Kontrol Kuruluşu) ile müteahhit arasındaki maddi bağ koparılmadığı, YDK müteahhide bir yaptırım uygulayamadığı surece buna uygulamalar afaki kalacaktır.”

Mazılıgüney, sarsıntı bölgesindeki bir şehirde “yapı kontrol kahvehanesi” olarak bilinen bir kahvehane olduğunu, ileri yaştaki emekli denetçilerin günlerini bu kahvehanede geçirerek, masa başından ‘denetim’ yaptığını söylüyor:

“Deprem yargılamalarında pek çok mühendis ‘Ben bu binaya hiç gitmedim’ diyerek savunma yaptı. Zira yapı kontrol firmasına diplomasını vermiş, kendisine bir ücret yatırıldıktan sonra, benim diplomamla ne yapılıyor diye dönüp de sormamış. Yapı kontrol içerisinde önemli bir sahtecilik var ve bu yıllardır biliniyor.”

Depremlerden 2 ay önce, 75 yaşını dolduran mimar ve mühendisler ile yardımcı denetim elemanlarının şantiyelerde denetçi olmasına mani getirildi. Zelzeleden sonra bu uygulama, şantiye şefleri ve teknik işçisi de kapsayacak şekilde genişletildi.

‘Fayın tam üzerinde kamu binaları vardı’

Yapı kontrol firmaları, inşt tamamlanma oranına göre devletten yapılan iş miktarı kadar ödeme (hak ediş) alıyor.

Raporda hak ediş tarihlerinin belediyeler tarafından manuel olarak değiştirilebildiği ve bunun yazılımla önlenmesi gerektiği belirtildi:

“Yıl sonu hak edişleri gerçek seviyeyi göstermekten uzak olup, cezalı durumlarda suiistimal edilmeye açıktır. İlgili yönetim hakkedişi güncelleyerek, yapı kontrol kuruluşunun talep ettiği düzeyden daha fazlasına onay verebilmektedir.”

Yerel yönetimler, yalnızca sistemdeki kusurlu datalardan değil, yapılaşmaması gereken alanlara verilen imardan da sorumlu.

Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) Jeoloji Mühendisleri Odası (JMO), ülke genelinde 4 bin 159 okulun zelzele riski yüksek alanlarda bulunduğunu ve 191 okulun direkt fay hattı üzerinde yer aldığını açıkladı.

Nitekim sarsıntı bölgesinde, yönetmeliğe göre olağan konutlardan 1,5 kat daha fazla sarsıntı yüküne dayanması gereken hastaneler, okullar, mescitler ve belediye binaları gibi onlarca kamu binası da yerle bir oldu.

Mazılıgüney ise “Güvenliği sağlamanın en az yarısı imar çalışmalarındadır. fay üzerine, bataklığa, tarım yerlerine imar verilmiş, yüksek kat yapılmasına izin verilmişti. Fayın tam üzerinde kamu binaları vardı” diyor.

‘Mühendisler uzmanlaşmıyor, her isteyen müteahhit olabiliyor’

Türkiye’de 18 yaşını dolduran ve en az lise mezunu herkes müteahhit olabiliyor.

Resmi verilere göre Türkiye’de 450 binin üzerinde müteahhit bulunuyor. Bu sayı, Avrupa ülkelerindeki toplam müteahhit sayısından en az 10 kat fazla.

Mazılıgüney, “Müteahhitlik için hiçbir kriter yok, her isteyen müteahhit olabiliyor. Berber dükkânı açmak için çeşitli sertifikalara gereksiniminiz varken müteahhit olmak hiçbir şeye gereksiniminiz yok” diyor.

Ayrıca bir mühendis, diplomasını aldıktansonra ister gökdelen ister baraj olsun, istediği inşta başlayabiliyor.

Mazılıgüney, “Böyle bir yetki genişliği doğru değil. Bu mantıksızlık bizi öldürüyor. Meslek örgütleri tarafından 2000 yılından beri gündeme getirilen uzman mühendisliği engelleyen herkes, bu yıkımlardan sorumludur” diyor.

Öte yandan Türkiye’de binanızın şantiye şefi bir inşt mühendisi olmak zorunda değil. Üniversiteden yeni mezun olmuş elektrik ve makine mühendislerinin de şantiye şefliği yapma yetkisi bulunuyor.

Büyükaşık ise yetkinlik probleminin denetçilikte de sürdüğünü ifade ederek, “Denetçilik önemli bir iş, bu alanda uzmanlaşmamış insanlar tarafından yapılabiliyor” diyor.

‘Bakanlıktaki yönetimciler mevcut yanlışları biliyordu’

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı müfettişlerinin raporunda, sisteme dahil olan tüm tarafların sorumlulukları ve ihmalleri olduğu vurgulandı.

Problemleri çözmekte “aciz kaldığı” bedellendirilen Yapı Kontrol Dairesi Başkanlığı’nın ise yeniden yapılandırılması önerildi.

Mevcut kusurların birçoğunun kurum çalışanı ve yönetimciler tarafından da bilindiği fakat “hataların düzeltilmesi için faal bir çalışma yapılmadığı” belirtildi.

Bakanlığın kullandığı bilgi sistemlerinin çok büyük bir sahayı etkilediğini belirten müfettişler, bu alanlarda uzman takımların çalışması gerektiğini söyledi:

“Yapı Kontrol Başkanlığı’nda kâfi sayıda mühendis olmaması, sistemde çok sayıda ‘hatalı, yanlış yahut sahte’ kimlik bilgileri ve oda sicil numaraları bulunması ve sisteme bilgi girişinin ‘kontrolsüz’ olması, 2011 öncesine ait bilgi tabanı yedekleri olmaması ve bu kusurların 4 yıldır devam ediyor olması kabul edilemez.

“Genel olarak tespiti yapılan bu kayıtların her birinin bir denetçiye, bir inşta, bir firmaya yahut ilgili bir yönetime ait vazifeler ve yaptırımlar içerir. Kontrolsüz bırakılan her alanın taşıdığı risk nedeniyle farklı ayrı kıymetlendirilmesi gerekir.”

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.