ABD Dışişleri Bakanlığı: “Türkiye’de hükümet temel özgürlükleri kısıtlamaya devam ediyor”

ABD Dışişleri Bakanlığı’nın dünyada insan haklarını irdelediği yıllık raporunun Türkiye kısmında “hükümetin 2018 yılında kabul edilen geniş kapsamlı terörle mücadele yasası ile temel özgürlükleri kısıtlamaya devam ettiği ve hukukun üstünlüğünden ödün verdiği” kaydediliyor. Bu yılki raporda ihlal olarak ele alınan örnekler arasında Boğaziçi Üniversitesi protestolarına yapılan müdahaleler, polisin aşırı güç kullandığı ve azap uyguladığı iddiaları, cezaevleri ve gözaltı şartları, keyfi tutuklamalar, adil yargıya güvensizlik, Osman Kavala ve Selahattin Demirtaş davaları var. Ayrıyeten bu davalarla ilgili AİHM kararlarının uygulanmadığı için Avrupa Kurulu tarafından başlatılan ihlal süreci de raporda yer alıyor.

Boğaziçi protestoları
ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan 93 sayfalık raporda Ocak ayı başında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Boğaziçi Üniversitesi rektörlüğüne Melih Bulu’yu atamasının akabinde polisin şiddet kullanarak protestoları dağıttığı; polisin meskenlere baskın yaparak 45 öğrenciyi gözaltına aldığı hatırlatılıyor ve Uluslararası Af Örgütü’ne göre öğrencilerin azap ve kötü muameleye maruz kaldıkları kaydediliyor.

Polisin güç kullanımı
Bilhassa İstanbul’da yıl boyunca protestoların devam ettiği, İnsan Hakları İzleme Örgütü’ne göre polisin Ocak ayından bu yana en az 38 şehirde 700’den fazla göstericinin gözaltına aldığını tahmin ettiği belirtiliyor. İnsan hakları örgütlerinin, polisin gözaltılar sırasında sıklıkla aşırı güç kullandığı şikayetlerine yer veriliyor. Raporda hükümetin azaba karşı sıfır tolerans siyasetini takip ettiğini ileri sürdüğü ve azap olaylarında kısıtlama tüzüğünü kaldırdığı da hatırlatıldıktan sonra İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün 2021 yılı raporundan şu alıntı aktarılıyor: “Son dört yıl içinde polis nezaretinde ve cezaevinde azap, kötü muamele tezlerindeki artış Türkiye’nin bu alanda saha önce sağlamış olduğu ilerlemeyi geriletti.”

Cezaevi ve gözaltı merkezleri
Raporda Türkiye’deki cezaevlerinin fizikî şartlar açısından standartları genel olarak karşıladığı fakat aşırı kalabalık olmasından kaynaklanan önemli problemler olduğuna dikkat çekiliyor. İnsan hakları örgütleri ve Avrupa Kurulu Azabın Önlenmesi Komitesi raporlarına göde, mahkumların sıklıkla pak içme suyu, düzgün ısınma ve havalandırma, ışık, besin ve sağlık hizmetlerine kâfi erişim problemleri yaşadığı kaydediliyor. Covid salgını döneminde risklerin daha da arttığı ekleniyor. Cezaevlerinin aşırı kalabalık olmasının sağlık başta olmak üzere sıkıntılara yol açtığı kaydediliyor Mart ayında Medya ve Hukuk Araştırmaları Derneği’nin beş tesiste mahkumlarla yaptığı ankete katılanların yüzde 56’sının pandemi sırasında kâfi hijyen materyallerine erişimi olmadığını söyledikleri belirtiliyor.

Keyfi tutuklama yahut gözaltı
Türkiye’de maddelerin keyfi tutuklama ve gözaltıyı yasakladığı ve kişinin kanunsuz gözaltına mahkemede itiraz edebilme hakkının bulunduğu, lakin çok sayıda sağlam habere göre hükümetin çoğu zaman bunları uygulamadığının anlaşıldığı kaydediliyor. Hukukun üstünlüğünü savunanların Türkiye’de yargılama öncesi gözaltının bilhassa siyasi temelli terör suçlamalarını içeren davalarda geniş şekilde kullanılmasının bir çeşit yargısız cezalandırma haline geldiğini not ettiği belirtiliyor. Yargının çok yavaş olduğu, duruşmaların ortasından aylar geçtiği, yer yer yargılamanın, iddianamelerin hazırlanmasından yıllar sonra başladığı ve sonuçlanmasının yıllar aldığı kaydediliyor. Raporda Adalet Bakanlığı’nın Mayıs 2021’de açıkladığı verilerine göre, 38 bin 34 kişinin, yargılama öncesi tutuklu bulunduğu ve toplam cezaevi nüfusunun yüzde 13’ünü oluşturduğu hatırlatılıyor.

Adil yargılama
Raporda geçen yılın Haziran ayında araştırma şirketi KONDA’nın anketine katılanların yüzde 64’ünün adalet sistemine güvenmediğini söylediği ve Kürt kökenliler arasında bu oranın yüzde 85’e yükseldiğinin görüldüğü aktarılıyor. Gözlemcilerin birtakım yargılamaların sonucunun evvelce belirlendiğu konusunda kaygılarını dile getirdikleri ve yargıda müdahaleye işaret ettikleri belirtiliyor. “İnsan hakları örgütleri siyasi olarak hassas davalarda yargıçların sıklıkla gazetecilerin ve gözlemcilerin mahkeme salonuna girmesini yasakladığını, sanıkların sözlerini kestiğini, konuşmalarına izin vermediğini yahut sanığın açıklamasını dinlemeden karar verdiğini aktardığını bildiriyor” deniliyor.

Osman Kavala ve Selahattin Demirtaş davaları
İşadamı Osman Kavala’nın, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) serbest bırakılması ve 2020 yılındaki beraat kararına karşın cezaevinde kalmaya devam ettiği ve Avrupa Kurulu Bakanlar Komitesi’nin bu nedenle Türkiye’ye karşı ihlal sürecini başlattığı hatırlatılıyor. Eski HDP eş genel başkanı ve 2018 seçimlerinde cumhurbaşkanı adayı Selahattin Demirtaş’ın, AİHM kararlarına karşın, Kobani davasıyla ilişkili terör suçlaması sebebiyle cezaevinde kalmaya devam ettiği de hatırlatıldıktan sonra Anayasa Mahkemesi’nin 2020 yılında Demirtaş’ın uzun periyodik yargılama öncesi gözaltında tutulmasının hak ihlali olduğuna hükmettiği lakin Kobani davası hakkındaki soruşturma sebebiyle serbest bırakılmadığı belirtiliyor. Geçen Aralık ayında Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Türkiye’nin Osman Kavala ve Selahattin Demirtaş davalarında AİHM kararlarını tanımadığını söylediği ve kararların kararı olmadığını savunduğu da hatırlatılıyor. Alt mahkemelerin zaman zaman Anayasa Mahkemesi’nin aldığı kararları görmezden geldiği yahut kararların uygulanmasını önemli ölçüde geciktirdiği de kaydediliyor. Hükümetin Avrupa Kurulu üyesi olarak mecburî olmasına karşın AİHM kararlarını nadiren uyguladığı ifade ediliyor. Avrupa Uygulama Ağı isimli sivil toplum örgütüne göre, Türkiye’nin evvelki 10 yıl içinde AİHM kararlarının yüzde 64’ünü uygulamadığı belirtiliyor.

Gergerlioğlu davası
Geçen Mart ayında parlamentonun, “terör örgütünün propagandasını” yaptığı gerekçesiyle verilen kararın onanması üzerine HDP milletvekili Ömer Faruk Gergerlioğlu’nu ihraç ettiği hatırlatılıyor.

2016 yılındaki sosyal medya paylaşımları sebebiyle iki yıl altı ay hapis cezasına çarptırılan Gergerlioğlu’nun geçen Nisan ayında tutuklandığı, Temmuz ayında ise Anayasa Mahkemesi’nin Gergerlioğlu’nun seçilme ve siyasi faaliyetlerde bulunma hakkının ihlal edildiğine hükmettiği, Gergerlioğlu’nun serbest bırakılarak parlamentoya yeniden girdiği kaydediliyor.

İfade ve basın özgürlüğü
ABD Dışişleri Bakanlığı raporunda hükümetin muhalefet ve bağımsız medyadan gazeteciler hakkında soruşturma açması ve gazetecilerin cezaevine konulmasının ifade özgürlüğünü engellediği, medya çalışanları arasında otosansürün yaygın olduğu kaydediliyor. Hassas hususlarda yahut hükümeti eleştiren şekilde yazan yahut konuşan şahısların soruşturma, ceza, suçlama, işini kaybetme yahut hapis cezası riskiyle karşı karşıya olduğu belirtiliyor. 8 Mart Feminist Gece Yürüyüşü’ne müdahale eden polis göz yaşartıcı gaz da kullanmıştı Ana akım medyanın büyük ölçüde hükümet yanlısı şirketler tarafından denetim edildiğinin belirtildiği raporda, Press in Arrest isimli sivil toplum örgütüne göre savcıların 2018 yılından bugüne gazeteciler aleyhinde açılan davaların yüzde 10’unda ömür uzunluğu hapis cezası talep ettiği aktarılıyor. Gazeteci Levent Gültekin’e yönelik saldırı, AFP foto muhabiri Bülent Kılıç’ın İstanbul’da Onur Yürüyüşü’nü takip edip haberleştirdiği sırada gözaltına alınması aynıi örnekler de aktarılıyor.

Şov ve yürüyüş hakkı
Geçtiğimiz Mart ayında polisin İstanbul’da düzenlenen Dünya Bayanlar Günü yürüyüşüne yasaklama getirdiği ve 13 bayanın gözaltına alındığı hatırlatılıyor. Savcıların şova ilişkin manzaraları inceledikten sonra cumhurbaşkanına hakaret suçlamasıyla gözaltı buyruğu verdiği kaydediliyor.

İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün bildirdiğine göre sorgular sırasında polisin “Tayyip, kaç kaç kaç bayanlar geliyor” sloganını cumhurbaşkanına hakaret olarak değerlendirdiği de hatırlatılıyor. Raporda geçen yıl Mart ayında Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın İstanbul Mukavelesi olarak bilinen Bayana Karşı Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Mücadele Edilmesi Sözleşmesi’nden çekilme kararını açıkladığı ve bu durumun kitlesel protestolara yol açtığı anımsatılıyor. Bunu protesto etmek için 1 Temmuz’da İstanbul’da valiliğin müsaadesiyle düzenlenen şova binlerce göstericinin katıldığı fakat polisin ikinci sıra polis bariyerini aşmaya çalışan protestocuları dağıtmak amacıyla göz yaşartıcı gaz ve plastik mermi kullandığı belirtiliyor.

“1500’den fazla STK kapatıldı”
Raporda önce arka plan olarak 2016 yılındaki darbe teşebbüsü akabinde yaşanan gelişmeler özetleniyor ve onbinlerce kamu çalışanının hükümetçe esas olarak “darbe teşebbüsünün gerisinde olmakla suçlanan din adamı Fethullah Gülen’in hareketi ile bağlantılı oldukları iddiasıyla” işten çıkarıldığı ya da işten uzaklaştırıldığı, bunlar arasında 60 bin polis ve askerin, 4 binden fazla yargıç ve savcının bulunduğu, 95 bin kişinin tutuklandığı ve benzer münasebetle 1500’den fazla sivil toplum örgütünün kapatıldığı anlatılıyor. 2018 yılında yapılan son parlamento seçimlerinde Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı AGİT’in gönderdiği gözlemcilerin medyaya getirilen kısıtlamalar ve cumhurbaşkanlığı adaylarından birinin cezaevinde olması dahil olmak üzere kampanya ortamıyla ilgili tasalar dile getirdikleri hatırlatılıyor. 2016’daki darbe teşebbüsü sonrasında aralarında siyasetçiler, eski milletvekilleri, avukatlar, gazeteciler, insan hakları savunucuları ve ABD diplomatik misyonunda çalışan şahısların de bulunduğu çok sayıda şahsa yönelik azap, yargısız infaz, gözaltında kuşkulu vefat, kayıp, haksız tutuklama, adam kaçırma ve uzun tutukluluk benzeri insan hakları ihlallerinin gündeme geldiği kaydediliyor. Bunlara ek olarak yargı bağımsızlığı, önemli hak ihlaleriyle suçlanan Suriyeli muhalif gruplara verilen destek, ifade özgürlüğü, basın ve internet özgürlüğü konusunda çok ağır sınırlamalar, gazetecilere yönelik tehdit ve şiddet örnekleri, çok sayıda medya kurumunun kapatılması, gazetecilere açılan davalar, sansür, toplanma ve şov hürriyetiyle ilgil isınırlamaların korku yarattığı belirtiliyor.

Hükümetin yerel insan hakları örgütlerine yönelik önemli baskısı olduğu öne sürülüyor. Bayanlara ve ulusal, ırksal, etnik azınlık kümelerine, LGBTQ+ bireylere yönelik şiddetteki artışa dikkat çekiliyor. Hükümetin insan hakları ihlalleriyle ilgili olarak güvenlik gücü mensupları yahut diğer yetkililerle ilgili soruşturma, yargılama ve cezalandırmaya yönelik adımlarının çok sınırlı kaldığı, cezasızlık meselesinin sürdüğü kaydediliyor. Ayrıyeten hükümetin üst seviye yolsuzluk savlarıyla ilgili adımlarının da çok yetersiz kaldığı kaydediliyor. Uluslararası Af Örgütü, Galip Küçüközyiğit’in durumunun ortaya çıkarılması talebiyle bir imza kampanyası başlatmıştı “PKK ve bağlı örgütlerle güvenlik güçleri arasındaki çatışmalar sürdü ve güvenlik mensuplarının, teröristlerin ve sivillerin ölümü yahut yaralanması ve vefatlarıyla sonuçlandı. Hükümet terörle mücadele harekatlarında sivillerin kazara yahut haksız bir şekilde hayatını yitirmesi konusunda güvenlik çalışanı hakkında soruşturma yahut hukuk süreci başlatılması uğraşlarıyla ilgili bilgi vermedi” deniyor.