Rusya’da Wagner isyanı kimler arasındaki rekabetin sonucuydu?

Matt Murphy

BBC News
Nihayetinde Rusya’da paralı asker grubu Wagner’in isyanı 24 saatten az sürdü. Lakin ayaklanmaya yol açan kıskançlık, rekabet ve hırstan oluşan zehirli kokteyl, yıllardır olmasa da aylardır devam eden bir sürecin eseri. Bu dramanın ana karakterleri, paramiliter kümenin kurucusu ve lideri Yevgeni Prigojin ile Rusya’nın muazzam ordusunun başındaki Sergey Şoygu ve Valery Gerasimov’du. Yevgeni Prigojin, 80’li yıllarda organize hatayla ilişkilendirilen ve bu yüzden birkaç yılını mahpusta geçiren eski bir suçlu. Kremlin’in yapıtı olan Prigojin, muazzam servetini de Rusya Devlet Başkan Vladimir Putin’e borçlu. Prigojin, 2014’te Wagner’i kurduğundan beri, Putin’in Rus nüfuzunu dünya çapında yeniden empoze etme dileğinin kilit aracı haline geldi. Güçlendirilmiş eski Rus özel kuvvetlerinden oluşan güçleri, gizlice Suriye’de Putin’in müttefiki Beşar Esad’ı destekledi, Mali’de de Fransa’nın tesirini kaybetmesine ve Rusya’nın bu ülkenin yerini almasına yardımcı oldu. Prigojin’in Wagner’i grubu denetim ettiğine dair deliller daima artıyordu. Fakat o geçen yıla kadar bu iddiaları ve haberleri daima yalanladı. Kendisini özel milisleri yönetmekle suçlayan Bellingcat’ten (Doğruluk denetimi ve açık kaynak istihbaratı konusunda uzmanlaşmış, Hollanda merkezli bir araştırmacı gazetecilik grubu) gazeteci Elliot Higgins’e karşı İngiliz mahkemelerinde davalar açtı. Wagner’in operasyonlarının inkar edilebilir tabiatı, Prigojin’i Putin nezdinde tanınan yaptı. Rusya lideri geçen yıl onun, ülkeyi yöneten seçkinlere rakip olacak şekilde kendi güç merkezini oluşturmasına izin verdi. Şiddet, yolsuzluk ve hırsla barışık bir adamın yükselişi, Rusya’da Devlet Başkan Vladimir Putin tarafından son 24 yılda inşa edilen çağdaş devletin sembolü oldu. Ancak artan gücüne karşın Prigojin, Putin’in dar etrafındaki danışmanları arasında bir yabancı olarak kaldı. Buna karşın Wagner lideri, Moskova’da yozlaşmış, tembel ya da her ikisi olarak gördüğü yetkilileri eleştirmekten korkmadı. Prigojin, yıllardır ordunun başında olan Genelkurmay Başkanı Valery Gerasimov ve Savunma Bakanı Sergey Şoygu’ya karşı özel bir nefret besliyordu. Bu iki isim, Rusya’nın dev ordusunu 10 yıldan fazla müddettir birlikte yönetiyor.

Sergey Şoygu ve Valery Gerasimov
Şoygu, Putin’in memleketi St Petersburg kökenli kilit danışmanlarının birçoklarından farklı olarak, Rusya-Moğolistan hududundaki küçük bir köyde doğdu. 10 yıldan uzun müddettir Rus ordusuna liderlik etmesine karşın hiçbir zaman üniformalı bir asker değildi. 90’lı yıllarda Rusya Acil Durum Bakanı olmadan önce Komünist Parti saflarında yükseldi. Bu rekabetteki üçüncü figürü olan Valery Gerasimov ise asker kökenli bir isim. Asker olarak cephede ilk deneyimini, 90’lı yıllarda Çeçenisan’daki kanlı isyanı bastırırken yaşadı. Hala Rusya’nın, Sovyetler Birliği’nin dağılması sonrası en uzun süre görev yapan genelkurmay başkanı. Prigojin’in Rus gücünü yansıtmada artan ehemmiyetinin ve Wagner’in daha yüksek maaşlar teklif ederek üst seviye özel kuvvet kumandanlarını ordudan ayırarak bünyesine katma hünerinin, onunla Şoygu ve Gerasimov arasında gerginliğe yol açtığına inanılıyor. Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra, bilhassa de binlerce Wagner askerinin öldürüldüğüne inanılan Bahmut’taki kanlı çatışmaların akabinde Prigojin’in askeri seçkinlere nefreti ön plana çıktı. Bahmut, Ukrayna’da savaş öncesi nüfusu yaklaşık 70 bin olan küçük bir kentti. Kenti ele geçirme teşebbüsü baş karıştırıcı. Gözlemcilerin çoğu Bahmut’un alınmasının askeri kıymetinin sınırlı olduğuna inanıyor. Kimileri harekatın Prigojin tarafından, Rus ordusu Ukrayna’da bocalarken, zafer ve prestij kazanma maksadıyla tasarlandığını söylüyor. Prigojin, Şoygu ve Gerasimov’u, çoklukla hapishanelerden toplanan binlerce paramiliter askerin öldüğü Soledar gibi kentlerde “sürekli Wagner’in zaferini itibarsızlaştırmaya çalışmakla” suçladı.

Daha bürokratik rakiplerinin tersine, sık sık küfrederek yaptığı çıkışlar, Prigojin’i dünya medyasının dikkatini çeken bir bireye dönüştürdü. Sızan evraklar, Rusya Savunma Bakanlığının onun bildirileriyle ve artan popülaritesi ile nasıl mücadele edeceğinden emin olmadığını gösteriyor. Kremlin’de ise Vladimir Putin bunun devamına izin vermekle yetindi.

Rusya Devlet Başkan Vladimir Putin
Rekabetin artmasına izin vermek, Putin’in şekli. Rusya lideri uzun müddettir rakip güç merkezlerinin nüfuz için birbirleriyle mücadele etmesine izin veriyor. Bunun, söylediği söz edilen merkezlerin kendisine direkt meydan okuyacak kadar prestij kazanmalarını engelleyeceğine inanıyor. ABD’nin Los Angeles kentindeki California Üniversitesi’nde Siyaset Bilimi Profesörü olan Daniel Triestman geçen yıl, Putin tarafından oluşturulan sistemin bir darbeyi önlemek için “tuzaklar” içerdiğini yazdı. Triestman’a göre “emrinde silahlı adamlar olan yetkililer, bir komplo kurmak için karşılıklı itimattan yoksundu”. Bu rejimde Şoygu, Wagner tarafından denetim altında tutuluyor, paralı askerler ise ordu tarafından sindiriliyordu. Piramidin zirvesinde ise sistemdeki dengeyi koruyan satranç ustası Putin vardı. Prigojin, çoğu zaman Putin’i direkt eleştirmekten kaçındı. Bunun yerine Rusya’nın Ukrayna’yı Şubat 2022’de işgal etmesinden bu yana yaşadığı başarısızlıkların nedeninin, kumandanlarının Putin’i yanıltması olduğunu öne sürdü. Putin için, paralı askerlerin işvereninin başarısız askeri harekatın suçunu astlarına atmasına izin vermek yararlıydı. Rusya önderinin, Şoygu ve Gerasimov’u özel konuşmalarında, işgalin yavaş ilerlemesinden ötürü eleştirdiğine inanılıyor. Ancak son aylarda, Putin’in uzun müddettir uyguladığı stratejisi başarısız göründü. Prigojin’in, ordunun, Bahmut’u tamamen ele geçirmeye çalışan Wagner güçlerine cephane vermediğine yönelik kuşkuları arttı. Wagner lideri giderek daha fazla sonlandı ve Telegram’dan daha da çılgın iletiler yayımlamaya başladı. Yayımladığı bir görüntüde, arka planda gözle görülür şekilde çok sayıda can kaybı Wagner savaşçı vardı. Prigojin, öfkeli bir lisanla, “Bize cephane vermeyen pislik, onların bağırsaklarını cehennemde yiyeceksin!” diyordu. Başka bir görüntüde ise “Şoygu! Gerasimov! Cephane nerede?…Wagner savaşçıları buraya istekli olarak geldiler ve siz ofislerinizde kendinizi şişmanlatın diye öldüler” diye bağırdı. Görünüşe bakılırsa, güçlerini ön cepheden çekerek ve Bakhmut için verilen gayretten vazgeçerek Moskova’ya şantaj yapmaya çalışıyordu. ABD Hava Kuvvetleri Ulusal Muhafızı Jack Teixeira tarafından sızdırılan Amerikan istihbarat dokümanlarına göre Prigojin, Wagner savaşçılarının cesetleri arasında video çektiği ve paylaştığı gün olan 22 Şubat’ta, Putin ve Şoygu’yla bir toplantıya çağrıldı. Bir dokümana göre “Toplantı, en azından kısmen, Prigojin’in kamuoyu önünde yaptığı açık suçlamalar ve bunun sonucu Şoygu’yla yaşanan tansiyonla ilgiliydi.” Ancak zirve istenen etkiyi yaratmamış görünüyor. Wagner birliklerinin Rusya topraklarında hareket etmeleri ve çok önemli kimi yerleri rahatlıkla ele geçirmeleri sorgulanacak. Bu ortada Şoygu, Moskova’da düşmanının tesirini tamamen azaltacağını umduğu bir plana son biçimini veriyordu. Rusya Savunma Bakanı bazen, orduya gereğince hizmet etmediği gerekçesiyle tenkitlere maruz kalmış bir kişi. Lakin Rus siyasi sistemini nasıl kendi niyetleri doğrultusunda manipüle edeceği konusunda, rakipsiz bir isim. 1991’den beri hep Kremlin’de görev yaptı ve Putin’in danışmanlarından çok azı onunla Şoygu’dan daha fazla vakit geçirdi. Şoygu, 10 Haziran’da yeni planını kamuoyuna açıkladı. “Gönüllü oluşumlardan” direkt Rusya Savunma Bakanlığı’yla kontrat imzalamalarının isteneceğini, bu bölümleri orduyla bütünleştireceğini ve onlara yeni bir yasal statü vereceğini duyurdu. Yeni yasa tasarısıyla özel askeri şirketlerin mensuplarına ve “gönüllü oluşumlara” bunun için 1 Temmuz’a kadar süre verildi. Doğrudan Wagner’den bahsedilmese de bu büyük oranda Prigojin’in tesirini azaltmaya yönelik bir teşebbüs olarak görüldü. Prigojin de çabucak öfkeli bir şekilde düzenlemeye tepki gösterdi: “Wagner, Şoygu’yla herhangi bir mukavele imzalamayacak.

Şoygu, askeri oluşumu gerektiğii yönetemiyor.” Yine de, Şoygu’nun teşebbüsü Prigojin’in başında tehlike çanlarının çalmasına yol açacaktı. Kıdemli bir siyasi operatör olan Şoygu, Putin’in onayını almadan Wagner’in denetimini ele geçirmek için harekete geçmezdi. Prigojin, aylarca “özel askeri operasyonı” eleştirmeye yönelik öfkeli açıklamalar yapması sonrası, Putin’in sonunda Şoygu ve Gerasimov’a destek vererek kendisini marjinalleştirmeye karar verdiğini fark etmiş olabilir. Putin, Şoygu’nun duyurusundan birkaç gün sonra Moskova’daki gazetecilere yaptığı açıklamada bunun, “sağduyuya uygun” olduğunu ve “olabildiğince çabuk yapılması” gerektiğini söyleyerek kararı onayladı. Bazı çevreler, Prigojin’in bunun üzerine isyanını planlamaya başladığını söylüyor. ABD merkezli Savaş Çalışmaları Enstitüsü’ne (ISW) göre Prigojin muhtemelen “Wagner Grubu’nu bağımsız bir güç olarak elinde tutmak için tek yolun Rusya Savunma Bakanlığı’na karşı harekete geçmek olduğunu düşünerek kumar oynadı. Wagner birlikleri kısa süre sonra, kendilerine ateş açmakla suçladıkları bir Rus saha kumandanını kaçırdı. Bu, düzenli orduya karşı kampanyada yeni bir etaptı. ABD medyası, birkaç gün boyunca Wagner’in hareketlerini tahlil eden Amerikan istihbarat yetkililerinin Biden idaresine, Prigojin’in harekete geçmeyi planladığı konusunda bilgi verdiğini bildirdi. Ve Cuma günü, paralı asker grubunun işvereni, Rusya Savunma Bakanı Sergey Şoygu’ya şimdiye kadarki en ağır eleştirisini yöneltti. Putin’in, Rusya’nın Ukrayna’yı NATO’yu ve Nazileri savuşturmak için işgal ettiği tarafındaki uzun müddettir dile getirdiği tezi bir kenara bıraktı Prigojin. Ukrayna’daki çatışmanın, Şoygu’nun daha fazla madalya kazanması ve terfi ederek sonuncu askeri erdemi elde ederek mareşal rütbesi almasına yönelik olduğunu söyledi. Telegram’da yayımladığı görüntüde öfkeli bir şekilde, “Savunma Bakanlığı halkı aldatmaya çalışıyor, başkanı kandırmaya çalışıyor” diyordu. O akşam, Rusya Savunma Bakanlığı’nın Wagner Kümesi’nin denetimini ele geçirmeye yönelik planlarını açıklamasından iki hafta bile geçmeden, Prigojin ve birlikleri Ukrayna’dan ayrıldı, Rusya’da Rostov kentini ele geçirdi. Bazı çevreler, Prigojin’in Putin’den, Savunma Bakanlığı’nın zirvesindeki değişiklikleri de içerebilecek ödünler aldıktan sonra isyanını bitirmeyi kabul ettiğini düşünüyor fakat bunun doğru olup olmadığı belirsizliğini kuruyor. Bu durumda Şoygu ve Gerasimov’un yerlerine kimlerin geçeceği de aynı derecede meçhul. Bir vakitler Prigojin’in müttefiki olan lakin isyanına karşı çıkan General Sergey Surovikin, terfi için sırada olabilir. General Armageddon olarak bilinen Surovikin, geçen yıl işgal kuvvetlerini kısa süre komuta etti. Sivil amaçlara yönelik büyük ölçüde etkisiz bombardımanın gerisindeki isimdi. Prigojin’e ne olduğu ise öteki bir mevzu. Moskova’ya yürüyüşünü durdurma kararı muhtemelen Rusya’daki birçok sert savaş yanlısı kesiti kızdıracak. ISW’ye göre Prigojin, “birçok Wagner çalışanının muhtemelen Savunma Bakanlığı’yla kontrat imzalama potansiyelinden rahatsız olacağını” gözlemledi. Prigojin’in muazzam servetini muhafazasına izin verilip verilmeyeceği de belli değil. Rus medyasında yer alan haberlere göre, St. Petersburg’daki Wagner karargahına düzenlenen bir baskında 48 milyon dolar nakit para bulundu. Prigojin, bu paranın, ölen askerlerin ailelerine tazminat verilmesi için kullanılacağını söyledi. Bu isyan büyük ölçüde süratle bastırıldı, Şoygu ve Gerasimov güçlerine yönelik büyük bir tehdidi ortadan kaldırdı. Fakat isyana yol açan şartlar hala ortada. Halen Rusya’da güvenlik vazifelileri, petrol devleri ve oligarklara bağlı olarak yaklaşık 10 özel askeri şirket faaliyet gösteriyor. ABD Dışişleri Bakanlığı’na göre Şoygu, Ukrayna’da faaliyet gösteren ve Wagner ile direkt rekabet eden Patriot PMC isimli özel güvenlik şirketinin sahibi. Tüm bu kümelerin rejime sadakati artık en iyi ihtimalle sorgulanabilir olmalı. Vladimir Putin idaresinin Ukrayna’da uzun bir çatışmayı sürdürebilme konusunda Volodimir Zelenskiy idaresine kıyasla daha iyi bir durumda olduğu tezi de zayıflayabilir. Moskova merkezli Strateji Tahlil Merkezi’nin analisti Ruslan Pukhov, “Görünüşe göre Putin’in, kendisi de dahil olmak üzere Rus seçkinlerinin bir kısmının Ukrayna’da uzun bir savaşın Rusya için yararlı olacağına dair umutlu olmaları tehlikeli bir yanılsamadır” diyor ve ekliyor: “Savaşın uzaması, Rusya Federasyonu için büyük iç siyasi riskler taşıyor.”