Zaporijya: Muhtemel sızıntıya ilişkin iki senaryo

Liliia Rzheutska

Zaporijya Nükleer Santrali’nin 2022 baharında Ruslar tarafından işgal edilmesinin ilk aylarında santralin Ukraynalı işletmecisi “Energoatom” şirketi daha sonra Rus ordusunun tesisi muhtemelen mayınla döşediğini söylemişti. Haziran ayı başında komşu Kakhovka Barajı’nın duvarının, muhtemelen Ruslar tarafından, yıkılmasının akabinde da Kiev, işgalcilerin barajın soğutma havuzunu mayınlandığını iddia etti. Ukrayna Genelkurmay Başkanlığı şu anda ise Rus askerlerinin nükleer santralin iki ünitesine “patlayıcı aynıi nesneler” yerleştirdiği ikazında bulunuyor.

Uluslararası Atom Gücü Kurumu (UAEK) Haziran ayı sonunda yaptığı incelemeler sonrası nükleer santralde mayın yahut öbür patlayıcılara dair herhangi bir bulguya rastlamadığını duyurmuştu. UAEK Başkanı Rafael Grossi yaptığı yeni açıklamada ise kurum uzmanlarının patlayıcı aygıt yerleştirilmiş olma ihtimalini ortadan kaldırmak gayesiyle daha kapsamlı bir inceleme için nükleer santralin daha fazla bölgesine erişmesi gerektiğini söyledi.

Soğutma sisteminde zayıf nokta

UAEK uzmanlarının santralde yeni bir inceleme yapıp yapmayacağı şimdi mutlaklık kazanmadı. Nükleer güvenlik konusunda Ukraynalı bir uzman olan Olha Kozharna ise DW’ye yaptığı değerlendirmede, soğutma sisteminin çok önemli noktalarına mayın döşenmesinin santral için direkt bir tehdit oluşturacağına dikkat çekiyor ve soğutma havuzundaki suyun da bunda belirleyici bir rol oynadığını ifade ediyor.

Soğutma havuzu, reaktörlerin yakıt elemanlarını aşırı ısınma nedeniyle erimemeleri için soğutmak için kullanılıyor.

Zaporijya Nükleer Santrali’nin altı ünitesi geçen sonbahardan beri çalışmıyor. Bunlardan beşi soğuk kapatma durumunda. Yani soğutma sistemleri devre dışı. Lakin Ukrayna Nükleer ve Radyasyon Güvenliği Merkezi’nden Dmitro Humenşuk, reaktörlerin hâlâ soğutulması gerektiğini zira yakıt elemanlarının ısı yaymaya sürdüğünü ve suyun artık buharlaşamadığını anlatıyor. Şayet soğutma sistemi tahrip olur ve su dışarı akarsa, uzmanlar sekiz gün sonra bir kaza meydana gelebileceğini söylüyor.

Altıncı reaktör ise UAEK’nın dört hafta önce soğuk kapatma talebinde bulunmuş olmasına karşın hâlâ sıcak kapatma durumunda. Bu nedenle burada soğutma suyunun 280 dereceye kadar ulaşabileceği ve bir sızıntı durumunda süratle buharlaşabileceği belirtiliyor. Uzmanlara göre bu türlü bir durumda radyasyon sızıntısını önlemek için 27 saatlik bir zaman kalıyor.

Zaporijya’da Fukuşima senaryosu mu?

Uzmanlar, soğutma sisteminin herhangi bir kısmında meydana gelebilecek bir patlamanın Zaporijya’da Fukuşima gibi bir senaryoya neden olabileceğini söylüyor. Japonya’daki nükleer santralde 2011 yılında üç reaktörün soğutulması zelzele ve akabinde tsunaminin yol açtığı sel nedeniyle kesintiye uğramıştı. Bu da erimeye ve radyoaktif sızıntıya yol açmıştı.

Fukuşima Üniversitesi Çevresel Radyoaktivite Enstitüsü’nden Profesör Mark Zheleznyak, lakin Zaporijya’daki potansiyel tehlikenin Fukuşima’dakinden daha küçük olduğunu düşünüyor. “Radyasyon felaketi olmaz, zira kapatılan bir ünitede radyoaktif iyot salınımı olamaz” diyen bilim insanı, paniğe kapılmamayı ve tiroid bezini radyoaktif iyottan korumak için kullanılan potasyum iyodür tabletlerini de satın almamayı tavsiye ediyor.

Olası bir sızıntıdan ne kadarlık bir alan etkilenir?

Ukrayna Nükleer ve Radyasyon Güvenliği Merkezi, nükleer santralde meydana gelebilecek mümkün bir kaza için iki senaryo hazırladı. Birincisinde reaktörün bir metre kalınlığındaki hami kabuğu sağlam kalıyor ve yalnızca altındaki ekipman eriyor. Bu durum, elektriğin tamamen kesilmesi yahut soğutma sisteminin zarar görmesi halinde gerçekleşebilir. Bilim beşerlerine göre, bu türlü bir senaryo nükleer santralin etrafındaki 2,5 kilometrelik bir alanı radyasyona maruz bırakır. Merkezin mevzuya ilişkin raporunda “Bu durum temelde yalnızca santral çalışanlarını tesirler. Bu durumda insanlar yalnızca müdafaa bölgesi içinde tutulmalıdır. İyot profilaksisi gerekli değildir” denildi.

Diğer senaryo ise kollayıcı kabuğu hasar görmüş bir reaktörde meydana gelebilecek bir kaza şeklinde tasarlandı. Raporda ikinci senaryoya ilişkin olarak “Bu senaryoda daha geniş bir alan radyasyona maruz kalacak ve daha kötü sonuçlar doğuracaktır. Kirlenme alanı hava şartlarına da bağlıdır” tabirlerine yer verildi.

Ukrayna Ulusal Bilimler Akademisi’nden çevre bilişimi uzmanı Ivan Kovalez’in hesaplamalarına göre, rüzgarın şiddetine ve istikametine bağlı olarak santralin etrafındaki 20 kilometreye kadar bir alan sızıntıdan önemli şekilde etkilenebilir. Uzman, “Bu durumda insanlarıntahliye edilmesi gerekir” diyor. Santralden 550 kilometre uzaklığa kadar olan bölgelerde bile insan sağlığı açısından birtakım sonuçlar doğurabileceğini kaydeden Kovalez, “Ancak bu aralarda acil karşı tedbirlere yahut tahliyeye gerek yok” diyor.