Afgan kadınlar Taliban’ın TikTok yasağını nasıl aşıyor?

Taliban’ın yasaklamasına karşın ülke içindeki ve dışındaki Afganların en fazla kullandığı sosyal medya platformu TikTok.

“Her hafta bir saat canlı yayın yaparak yüzlerce Afgan’ın konutlarından çıkmadan kendilerini daha iyi hissetmelerine yardımcı oluyorum.”

Norveç’te yaşayan Sogra Soltani ile Afganistan’da çok az hakka sahip genç bayanlar için can simidi olarak görülen TikTok’taki haftalık faaliyeti hakkında konuşuyoruz.

“Bazıları çok derinden yaralı ve ben kendi mücadelelerimin üstesinden gelmeme yardımcı olan sistemleri kullanarak onlara destek oluyorum. Ayrıyeten bayanların artan şiddet ve kısıtlamalarla başa çıkmalarına da yardımcı oluyorum” diyor Sogra.

Oslo Metropolitan Üniversitesi’nde psikoloji eğitimi almış ve ‘bilinçli ebeveynlik’ kursunu tamamlamış.

32 yaşındaki Sogra, görüntülerinde anksiyete, depresyon, öfke denetimi, münasebet meseleleri ve çocukluk travmalarıi bahislere değiniyor.

Sıcak bir gülümseme ve empatik bir ses tonuyla niyetlerinin ve hareketlerinin sıhhatlerini nasıl etkileyeceğini anlamalarına yardımcı olmaya çalışıyor.

Taliban’ın Ağustos 2021’de iktidara gelmesinden bu yana, bayanların ilkokuldan sonra eğitim almaları yasaklandı ve sosyal alanları kapatıldı.

Nisan 2022’de de gençleri “yoldan çıkardığı” ve içeriğin “İslami maddelerle uyumlu olmadığı” argümanıyla TikTok yasaklandı.

Ancak bunu aşmanın yolları var ve Sogra da çocuğuyla ilgilenmek zorunda olmadığı durumlarda oturma odasından canlı yayın yaparak izleyicilerine ulaşmaya devam ediyor.

Kaçış ve eğlence

Eğlence programları televizyonlardan kaldırıldığı için Afganlar da dikkatlerini dağıtacak bir şeyler arıyor. Müzik ve dans da yasaklandı.

İnternetin iyi olduğu kentlerde yaşayan genç Afganlar düzenli olarak müzik, taklit ve komedi skeçlerinin birleşiminden oluşan görüntüler yayınlıyor.

Ancak Taliban’ı eleştirmekten yahut ekonomi ya da insan hakları gibi bahislere değinmekten kaçınıyorlar.

Onka Ajaibzai’nin TikTok’ta 100.000’den fazla takipçisi var. Kendisi Taliban’ın kalesi olan Kandahar kentinden,Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden bir yıl önce Afganistan’ı terk ederek Orta Asya’ya gitmiş ve daha sonra ABD’ye yerleşmiş.

“TikTok’ta canlı siyasi tartışmalar yapıyordumfakat vefat tehditleri aldıktan sonra Taliban’ı eleştirmekten yahut siyaset hakkında konuşmaktan vazgeçtim” diyor 21 yaşındaki gazetecilik öğrencisi.

“Şimdi Taliban tarafından eğitimi yasaklanan genç kızlara Peştuca ve genel kültür öğretiyorum.”

Başörtüsü takmadığı için sık sık trollerin hedef almasına karşın görüntülerinde Batılı kıyafetler giymeye devam ediyor.

“TikTok pek çok Afgan bayana ses oldu” diyor Onka. “Cahil Taliban’ın ellerinden almaya çalıştığı bir ses.”

Tamana Jahish, Almanya’ya yerleşmeden önce 13 yıl boyunca Afganistan’da siyasi gazeteci olarak çalıştı. Şu anda yüksek lisans yapıyor ve vakitte TikTok için içerik üretiyor.

Platformun son iki yılda popülaritesinin arttığını belirten Tamana, “Başkaları bu platformu cümbüş için kullanırken, Afganlar bunu çok ciddiye aldı ve TikTok fenomeni olmak için günlük işlerini ve mesleklerini bıraktılar” diyor.

Yasak işliyor mu?

Bu durum kimi uzmanların Taliban yasağını “kasvetli bir başarısızlık” olarak nitelendirmesine yol açtı.

Taliban’ın yönetimi ele geçirmesinden önce İletişim Bakanlığı’nda Bilgi Güvenliği Yöneticisi olarak görev yapan Jamal Naser Sarwary‘ye göre, “Taliban TikTok’u kendi adamları 7/24 bu uygulamada olduğu için yasakladı. Porno izlemeleri kaygı kaynağıydı.”

“Eğer kendi genç savaşçıları İslami kanunlara uymazsa, bu kanunları insanlara uygulayamazlar.”

Jamal Naser, Afganistan’da her biri 500 bin takipçi toplamış binlerce TikTok kullanıcısı olduğuna inanıyor.

“Uygulamaya erişmek için VPN ve sanal özel ağlar kullandığı için” yasağı uygulamanın zor olduğunu söylüyor.

Afganistan içinden birinin sosyal medya fenomeni olmasının tehlikeli bir dengeleme eylemi olduğu ifade ediliyor.

Güvenliği için farklı isim kullandığımız bir fenomen, “Kalabalık yerlerden kaçınmaya çalışıyorum ve işim bittiğindeeve dönüyorum” diyor.

Yirmili yaşlarının başında ve yaklaşık 500 bin takipçisi olan ‘Şems Ahmed’in görüntüleri 10 milyon izleme sayısına ulaşıyor.

Komedi yayınları için olağanda alışveriş merkezlerinde, varlıklı genç erkeklerin buluştuğu yerlere gidiyor. Bu, Batı medyasında Afganistan’la ilgili haberlerde nadiren görülen bir dünya.

Şems, Taliban idaresinin gerçekliğine ahenk sağlayarak radarın altında kalmayı ve görüntülerini yayınlamaya devam etmeyi başardı.

Taliban destekçileri de kullanıyor

Taliban’ın sosyal medya konusundaki katı görüşleri, destekçilerinin sosyal medyayı benimsemesini engellemiyor. Jamil Qaderi 2010 yılından beri Belçika’da yaşayan ve iki yıl önce mülteci statüsü kazanan bir Afgan mülteci.

Bu platformu “güvenliği sağladığı ve şeriat hukukunu dayattığı” için Taliban’ı yüceltmek amacıyla kullanıyor. Görüntülerinde üst seviye Taliban yetkilileri konuşup “başarılarından” bahsetmiş.

Militanları yüceltmenin yanı sıra Taliban’ın muhaliflerini eleştiriyor ve birtakım Afgan etnik grupları ve bayan aktivistlerle alay ediyor. 60 bin takipçisi var ve bir milyon beğeni almış.

Qaderi’nin görünüşü de verdiği iletisine uygun olarak değişime uğramış; artık uzun sakal bırakıyor ve şalvar ve tunikten oluşan klasik bir kıyafet giyiyor.

Görüşleri pek çok Afgan arasında öfkeye yol açtı. Belçika’nın onu sınır dışı etmesini talep eden online dilekçeyi imzalayanların sayısı 8 bini aştı. Haziran 2023’te Belçika Göçmenlik Bakan Yardımcısı Qaderi’nin mülteci statüsünün gözden geçirilmesi davetinde bulundu.

İnternet ilişkisi artıyor

Afganistan genç bir nüfusa sahip. Nüfusun üçte ikisini oluşturan 26 milyon kişi, 25 yaşın altında. Yaygın yoksulluğa karşın Afganistan’da internete erişim artıyor.

Çevrimiçi bir referans kütüphanesi olan DataReportal’a göre, Ocak 2023’te Afganistan’da internet irtibatı sayısı 7,67 milyona ulaşmıştı.

Afganistan Telekom Düzenleme Kurumu’na göre dört ana telekom şirketinin 20,7 milyon taşınabilir abonesi var.

Şu anda Londra’da bilişim teknolojileri danışmanı olarak çalışan Jamal Naser Sarwary, “Facebook milyonlarca faal kullanıcısıyla Afganistan’daki en tanınan sosyal platform. Fakat Facebook’un büyümesi son birkaç yıldır yavaş seyrederken TikTok hala büyümeye devam ediyor” diyor

Kadınlar tüm risklere karşın TikTok’ta Sogra’yı bulmaya devam ediyor. Sogra, “Birçoğunun benimle çevrimiçi iletişim kurmayı daha kolay bulduğunu fark ettim” diyor.

“Ayrıca tecrübelerimden biliyorum ki zor bir çocukluk geçiren ebeveynlerin çocuklarını travmatize edebilecek aynı yanlışları yapma mümkünlüğü daha yüksek” diyor ve ebeveyn-çocuk alakası konusuna odaklandığını belirtiyor.