Türkiye-AB ilişkileri hangi noktada?

Gülsen Solaker

Türkiye ile Avrupa Birliği (AB) arasında vize kolaylığı ve Gümrük Birliği benzeri alanlarda bir miktar hareketlenmenin olmaya başladığı periyotta önce Avrupa Parlamentosu’nun raporu, akabinde da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “gerekirse yolları ayırırız” açıklaması tartışılıyor. Avrupa Parlamentosu’nun geçen hafta kabul edilen bu yılki Türkiye raporunda Türkiye-AB ilişkileri için daha “gerçekçi bir çerçeve” talep edilmişti. Ankara tarafından tepkiyle karşılanan rapor hakkında konuşan Erdoğan, AB’nin Türkiye’den kopuş atılımları içinde olduğunu, buna karşılık “gerekirse AB ile yolları ayırabileceklerini” belirtmişti.

Uzmanlar ve AB tarafından Erdoğan’ın sözleri daha çok günlük siyasete dönük olarak değerlendirilirken, diğer taraftan Türkiye-AB bağlantılarının geleceğinin belirlenmesinde sonbaharda yayımlanacak iki rapor çok önemli olacak.

Türkiye ile Avrupa Birliği şu an hangi noktada?

14 Mayıs seçimlerinin akabinde Erdoğan İsveç’in NATO üyeliğinin konuşulacağı Vilnius zirvesine giderken AB ile bağlantılarda yeni bir dönem açılmasını istediklerini söyleyerek Brüksel’e davette bulunmuştu.

AB başkanlarının haziran ayı sonundaki zirvesinde Türkiye ile alakaların Kıbrıs ve insan hakları problemlerinde adımlar atması durumunda yeniden geliştirilebileceği sinyali verilmişti. Türkiye ile ilgilerin bundan sonra nasıl şekillenebileceğine dair bir rapor hazırlaması konusunda da AB Komitesi Dış Siyaset ve Güvenlikten Sorumlu Yüksek Komiseri Josep Borrell’i görevlendirmişti.

Öte yandan ağustos ayı sonunda AB dışişleri bakanlarının yaptığı gayri resmi Gymnich toplantısı için beklenenin tersine Türkiye’ye bir davet gelmezken, AB Kurulu’nun Komşuluk ve Genişlemeden Sorumlu Üyesi Oliver Varhelyi geçtiğimiz haftalarda Ankara’da Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ile bir araya geldi. İki yetkilinin birlikte basın toplantısında “pozitif bir gündemle” diyalog kanallarının açık kalması kararlaştırıldı.

Peki Türkiye-AB bağlarında gelinen son nokta nedir? Şu anda Türkiye ile AB arasında son devirde oluştuğu gözlemlenen fakat şimdi meyve vermeyen pozitif gündemle ilgili masada Gümrük Birliği’nin yenilenmesi ve vize kolaylığı şeklinde iki ana başlık bulunuyor.

Bu iki ana başlık ve bağlantıların bundan sonraki seyri için önümüzdeki aylarda yayımlanacak iki başka rapor çok önemli olacak.

Borrell’in hazırlamakta olduğu raporla ilgili olarak şu an Komisyon üyeleri ve Türkiye’deki farklı alanlardaki yetkililer arasındaki temaslar devam ediyor. Bu raporun ne zaman açıklanacağına dair şu an için net bir tarih verilmezken, sonbaharda ve muhtemelen de Ekim ayı sonlarında olabileceği belirtiliyor.

Türkiye-AB ilişkileri açısından Borrell’in hazırlamakta olduğunun yanı sıra bir diğer çok önemli rapor da her yıl yayımlanan İlerleme Raporu olacak. Bu raporun da yeniden sonbaharda çıkması bekleniyor.

AB Türkiye’den kopmaya mı çalışıyor?

Avrupa Parlamentosu’nun raporu ve akabinde Erdoğan’ın yaptığı açıklamaların yankıları hâlâ tartışılırken, Paris Bosphorus Enstitüsü Başkanı Dr. Bahadır Kaleağası AB’den beklenen iki çok önemli rapor öncesi Brüksel’de Türkiye’ye yönelik farklı bölümlerin farklı bakış açıları bulunduğunu belirtiyor.

Erdoğan’ın AP raporu ile ilgili sözlerini “bir devlet yetkilisinin güzele gitmeyen bir rapora dair yapacağı çeşitten olağan açıklama” olarak değerlendiren Kaleağası, Brüksel’de Türkiye ile bağların nasıl götürülmesi gerektiği ile ilgili bulunan farklı görüşleri şöyle aktarıyor:

“Şu anda Türkiye’ye ‘yüzde yüz destek olalım’ ve ‘yüzde yüz ipleri koparalım’ diyenler azınlıkta olan iki farklı küçük grup. Bir de üçüncü ve dördüncü, daha çoğunlukta olan iki grup var. Biri diyor ki ‘biz Türkiye’ye ikincil bir statü oluşturalım, nasıl olsa kopamaz ve bunu da bir şekilde içerde satar.’ Diğer grup ise ‘Türkiye’yi sistem içinde tutmazsak nereye gideceği belli olmaz, vakte yayacak pragmatik bir tahlil bulalım’ görüşünü savunuyor.”

Brüksel’de uzun yıllar TÜSİAD Temsilciliği de yapan TÜSİAD eski genel sekreteri Kaleağası, AB ülkelerine tek tek bakıldığında Türkiye’nin kıymetiyle ilgili istikrarlı tahliller ve siyasetler üretilebildiğine dikkat çekerek, şöyle devam ediyor:

“Ama ne zaman ki AB bir araya geliyor ve ülkeler ortak bir karar çıkartmaya çalışıyor; o karar genelde minimum müştereklerde buluştuğu için Türkiye siyaseti dahil birçok mevzuda çok zayıf siyasetler üretilebiliyor. Bu AB’nin gerçeği bugün.”

Kaleağası AB’nin bugün daha esnek bir federasyona doğru gitmekte olduğuna, fakat bu sistemin de şimdi tam oturmadığına işaret ederek, bu durumda Türkiye’nin farklı bir formatı kabul etmemesi ve tam üyelik maksadından vazgeçmemesi gerektiğini şu sözlerle anlatıyor:

“Önümüzdeki 5-10 yılda global gelişmelere, Avrupa’nın geleceğinin nasıl şekilleneceğine ve Türkiye’nin demokrasi, ekonomi ve toplumsal kalkınma olarak nereye gideceğine bakılarak ilişkiler bir yere oturur. Türkiye’ye has bir format, bir statü Türkiye’yi ikinci sınıf bir ülke haline düşürür.”

Tam üyelik sürecinin kendi ritmindefakat yavaş ilerlediğini hatırlatan Kaleağası, “Ama tahminen tam üyelik tarifi da değişebilir zamanla. Önce Avrupa’nın sistemi genel oluşmalı, Türkiye de orada kendi istediği yeri seçmeli. Bu ortada kesinlikle hukuk devleti, özgürlükler, ekonomik istikrar ve yapısal ıslahatlar yönünde ilerlenmeli ve Gümrük Birliği yeşil, dijital ve sosyal boyutları da içerecek şekilde güncellenmeli” yorumu yapıyor.

Türkiye’nin AB’ye tam üyelik maksadının bugün kalkmasının Türkiye’yi tüm dünyada zayıflatacağı ikazında bulunan Kaleağası, şöyle konuşuyor:

“Türkiye için tarihten bu yana hiç değişmeyen bir denklem vardır. Türkiye Avrupa’da ne kadar güçlü olursa dünya ölçeğinde de o kadar ilerliyor. Dünyanın farklı bölgeleriyle bağlantılarda ne kadar ilerlerse Avrupa’da da değerli oluyor. Her periyotta ne zaman bu türlü yaptıysa Türkiye dünyada ekonomi, finans, diplomasi, kültürel her alanda güçlenmiş, bu dengeyi bozduğu her devirde de gerilemiştir.”

Gümrük Birliği güncellemesi nasıl olacak?

Türkiye ile AB 1996’dan beri yürürlükte olan Gümrük Birliği’nde problemlerin çözümlenmesi ve güncellenmesi için 2015’te uzlaşıya varmıştı. Lakin 2016’da Türkiye’de gerçekleşen darbe teşebbüsü ve akabinde gelen OHAL ile insan hakları alanında yaşanan gerilemenin de tesiriyle AB 2018’de aldığı kararla Gümrük Birliği’nin modernizasyonuna yönelik “başkaca bir çalışma öngörmediğini” açıklamıştı.

Son günlerde yapılan kimi pozitif açıklamalara karşılık Gümrük Birliği ile ilgili şu an için şimdi müzakere kademesine gelinmiş değil. AB Komitesi’nin Gümrük Birliği müzakerelerine başlayabilmesi için Kıbrıs Cumhuriyeti (Güney Kıbrıs Rum kesimi) de dahil tüm üye ülkelerden yetki alması gerekiyor. Bu da sürecin başlamasının önündeki zorlu alanlardan biri olarak görülüyor.

Şu anda Ankara ile Brüksel arasında bu bahiste yapılan görüşmeler daha çok alt yapıyı hazırlama ve ilk adımları atmaya yönelik taban araştırması niteliğinde görülüyor.

AB yetkililerine göre görüşmelerde ilerleme sağlanabilmesi için öncelikle Türkiye’nin son periyotta getirdiği birtakım ticaret pürüzlerinde esnek olması gerekiyor. Brüksel’e göre Ankara’nın bu manileri kaldırması Komisyon’un Konsey’e sunacağı raporda atılması gereken adımlarla ilgili tavsiye sunmasını kolaylaştırıcı tesir yapabilir.

Vize serbestisi değil ama kolaylığı

AB ile münasebetlerde bir diğer çok önemli başlık da Türkiye vatandaşlarının Schengen vizesinde yaşadığı zorlukların aşılması için kolaylık sağlanması.

Türkiye ile AB 2013’te mültecilerin Türkiye’de tutulması için Geri Kabul Muahedesi imzalamış ve beraberinde Türk Vatandaşları için Vize Özgürlüğü Diyaloğu başlatılmıştı. Fakat bu diyaloğun sürdürülmesi için tamamlanması koşul koşulan kriterlerin hepsi şimdi Türkiye tarafından yerine getirilmedi.

Ankara 2013’ten beri “vize serbestisi” sağlanması için gayret harcarken, Schengen ile yaşanan problemlerin giderek artması nedeniyle şimdi “vize kolaylığı” seçeneğine daha olumlu bakıyor.