Güneyliler neden bağırarak konuşuyor?

Almanya’nın kuzeyindeki Kiel Üniversitesinden lisan bilimci Soren Wichmann, Çin’in Tianjin kentindeki Nankai Üniversitesi’nden üç meslektaşıyla ortak bir çalışma yürüttü. Alman filolog, “Basitçe söylemek gerekirse sıcak bölgelerdeki lisanlar soğuk bölgelerdekilerden daha yüksek bir ses düzeyine sahip” diyor.

Bu tesirin bilimsel açıklaması ise şöyle: Konuşulan sözler, hava yoluyla ses dalgaları olarak iletiliyor. Bu nedenle havanın fizikî özellikleri, konuşmanın ne kadar kolay üretilebileceğini ya da duyulabileceğini etkiliyor.

“P”, “t” ve “s” sert harfler ses tellerinin titreşimi olmadan, daha fazla dudak ve lisanın keskin hareketleriyle üretiliyor. Nispeten daha yumuşak olan “b”, “d” ve “z” aynıi harfler ise ses tellerinin titreşimiyle çıkıyor.

Kuru ve soğuk havada, ses telleri de kurudur ve titreşimli sesleri çıkarmak daha zordur. Sıcak havada ise moleküller daha süratli titreştiğinden sert seslerin yüksek frekanslı gücü daha güçlü bir şekilde emilir. Bu da sesin boğuk yahut daha az net çıkmasına neden oluyor.

Araştırmada 5 bin 293 lisan tahlil edildi

Bir sesin sonoritesini (dolgunluğunu) belirlemek için araştırmacılar, ünlü ve ünsüz harfler için 1’den 17’ye kadar uzanan bir ses ölçeği skalası kullandı. Örneğin çok kolay ve titreşimsiz şekilde çıkarılan seslerden olan A harfinin bedeli, 1 olarak tespit edildi. Alfabelerdeki her bir harf için zorluk, çıkış yeri ve harcanan efora göre bu şekilde sayı bedelleri tanımlandı. Bu metodoloji kullanılarak Otomatiklik Değerlendirme Programları (Automated Similarity Judgment Programs) isimli temel söz dağarcığı data tabanında kayıtlı olan toplam 5 bin 293 lisan, gürültülü ya da sessiz olarak sınıflandırıldı.

Bu lisanlar daha sonra konuşulan bölgelerin ortalama sıcaklık datalarıyla karşılaştırıldı. Nature mecmuasına göre, bu durum net bir istatistiksel bilgili ortaya koydu: Ortalama ses şiddetinin en yüksek, yani lisanların en gürültülü olduğu bölgeler Ekvador etrafı olarak tespit edildi.

Ünlü-ünsüz oranı ses yüksekliğini etkiliyor

Bir lisanın ne kadar gürültülü yahut sessiz olduğu, sesli harflerin sessiz harflere oranına da bağlı. Kuzeybatı Pasifik bölgesindeki, yani Kuzey Amerika’nın kuzeybatı kıyısındaki Saliş lisanları bilhassa “sessiz” olarak kabul ediliyor. Buradaki sözcükler çoklukla ünlü harflerden mahrum. Örneğin, “płt” “kalın” manasına geliyor, “pk’m” de sivrisineklere verilen isim.

Bunun tersine, tropik bölgelerde konuşulan lisanlarda ise çoklukla ünlüler ve ünsüzler arasında istikrarlı bir münasebet var: Ünsüzler ve ünlüler sözcüklerde sıklıkla yer değiştiriyor. Örneğin “Wehewehe” Hawaii lisanında “açıkla” manasına gelirken “Edo okuta” “taş” için kullanılıyor.

Araştırmaya göre, Okyanusya yahut Batı Afrika kökenli lisanlar bilhassa “yüksek sesli” kategorisinde. Örneğin Nijerya’nın güneybatısında konuşulan Yaruba lisanında bir kelebeğin ismi, epey gürültülü bir söz olan “labalábá”.

Elbette birtakım istisnalar da var: Orta Amerika’nın kimi bölgelerinde ve Güneydoğu Asya anakarasında, sıcak iklime karşın epeyce düşük ses şiddetine sahip lisanlar konuşuluyor.

Wichmann’a göre bu istisnalar, sıcaklığın sonorite üzerindeki tesirlerinin yalnızca yavaş geliştiğini ve bir lisanın, seslerini lakin yüzyıllar hatta bin yıllar boyunca karakterize ettiğini gösteriyor.

Dil etrafa ahenk sağlar mı?

Dil bilimci Wichmann’a göre, çevresel ve doğal şartların lisanı şekillendirdiğini düşündürecek pek çok işaret var:

“Araştırmacılar, uzun bir süre boyunca dilsel yapıların kendi kendine yettiğini ve sosyal yahut doğal etraftan hiçbir şekilde etkilenmediğini varsaydı. Bizimki de dahil olmak üzere daha yeni çalışmalar, şu anda bu varsayımı sorgulamaya başlıyor.”