Türkiye-AB ilişkilerinde düğüm 2024’te mi çözülecek?

Değer Akal

Avrupa Birliği (AB), hudutlarının doğuya genişlemesi konusunda tarihi kararlar aldığı 14-15 Aralık’taki liderler zirvesinde Türkiye konusunu pas geçti. AB-Türkiye ilgilerin geleceği ile ilgili kararın 2024 yılına ertelenmesi soru işaretlerine yol açtı.

AB’nin eski Ankara Büyükelçisi Marc Pierini, Avrupalı önderlerin Türkiye’yi pas geçmesinin sebeplerini sıralarken Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın siyasi tercihlerine, izlediği siyasetlere işaret ediyor.

DW Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Carnegie Uluslararası Barış Vakfı’nın kıdemli dış siyaset uzmanı Pierini, AB başkanlarının 2023 yılının son zirvesinde bilhassa Ukrayna ile katılım müzakerelerini başlatmayı önceliklendirdiğini ifade ederek şöyle devam ediyor:

“Türkiye tartışmalarının ertelenmesinin pek çok sebebi var. Ankara ile hukukun üstünlüğünün tartışılmasının imkansız olması, Türkiye’nin İsveç’in NATO üyeliğini geciktirilmesi, İsveç’in NATO üyeliği konusu ile ilgili olarak Ankara-Budapeşte hattında yaşananlar ve Türkiye’nin Hamas’ı bir terörist hareket olarak görmeyi reddetmesi, erteleme kararında tesirli olan nedenlerden kimileri.”

“Erdoğan’a derin güvensizlik hakim”

Aslında geride bırakılan 2023 yılında, Türkiye’nin AB ile bağlarında yeni bir sayfa açılmasını mümkün kılabilecek siyasi dinamikler mevcuttu. Savaş ve ihtilafların tırmanmasıyla birlikte genişlemeyi yeniden gündemine alan AB, eş vakitli olarak tartışmaya açtığı ıslahatlarla da Avrupa kıtasında yeni bir düzen inşa etmeye yöneldi.

Türkiye’de ise Mayıs ayında yapılan seçimlerden sonra Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın yüzünü yeniden AB’ye dönebileceği, iktidarını kaybetme korkusu azalacağı için de demokratik ıslahatlar alanında, küçük de olsa, adımlar atabileceği umut ediliyordu. Lakin bu umutlar boşa çıktı.

AB serüveni 1963 yılında başlayan, 1999 yılından itibaren de resmen aday ülke statüsüne sahip olan Türkiye, “en kıdemli” aday ülke statüsüne sahip olmasına rağmen bir kere daha AB trenini kaçırmış görünüyor.

AB-Türkiye ilişkileri hakkındaki araştırmalarıyla tanınan Dr. Yaşar Aydın da AB’de Cumhurbaşkanı Erdoğan’a karşı derin bir güvensizliğin hakim olduğuna işaret ediyor.

Almanya’nın saygın fikir kuruluşlarından Bilim ve Siyaset Vakfı (SWP) bünyesindeki Uygulamalı Türkiye Araştırmaları Merkezi (CATS) uzmanı Aydın, “Mesele yalnızca Türkiye demokrasisindeki gerileme değil, mesele Erdoğan’a, bilhassa de izlediği güvenlik siyasetlerine güven duyulmaması. Bir gün bir şey diyor, bir gün sonra tam aksini söyleyebiliyor. Ne yapacağı öngörülemiyor. Mitsotakis’e neler demişti şu anda iş ‘kardeşim Mistokatis’e’ döndü. Güvenmeyen de yalnızca AB değil ki, Hamas bile Erdoğan’a güvenmiyor” dedi.

Türkiye genişleme başlığı altında yer almıyor

AB’nin son doruğunun sonuç bildirgesinde Türkiye’ye “Genişleme ve Reformlar” başlıklı unsurda yer verilmemesi, “AB-Türkiye ilişkileri” başlığını taşıyan başka bir unsurda kısaca bu hususun “bir diğer liderler zirvesinde ele alınacağı” kayda geçirildi.

AB Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi Josep Borrell ile AB Komitesi tarafından hazırlanan, 29 Kasım’da Brüksel’de açıklanan “AB-Türkiye siyasi, ekonomik ve ticari münasebetlerinin durumu” başlıklı raporda aslında Türkiye ile ilgilerin geleceğinin nasıl şekillendirileceği konusunda bir yol haritası öneriliyor.

Türkiye ile üst seviye siyasi diyaloğun güçlendirilmesi yönünde atılabilecek adımların sıralandığı raporda Gümrük Birliği modernizasyonuna ilişkin görüşmelerin, Türkiye’nin Rusya’ya uygulanan yaptırımların delinmesini önlemek için süratli ve faal bir şekilde hareket etmeye devam etmesi şartıyla, yeniden başlatılabileceği belirtiliyor. Sistemsiz göç ile mücadelede alanındaki işbirliğinin yanı sıra iş insanları, öğrenciler kısımlara vize müracaatlarında kolaylık sağlanması için adımlar atılabileceği de kaydediliyor.

Ancak raporda “Türkiye ile yeniden angajman sürecinin kırılgan olmaya devam ettiği” vurgulanıyor, bu nedenle Türkiye ile farklı alanlardaki işbirliğinin kademeli, orantılı vezamanda da gerektiği takdirde bilakis çevirebilir, yani geri alınabilir şekilde geliştirilmesi gerektiğine işaret ediliyor.

Üst seviye bir Alman diplomat, raporun bağlantıların geleceği ile ilgili olarak bir dizi yeni yapan yaklaşımlar içerdiğini, yer verilen tavsiyelerin de AB içinde yakın bir gelecekte görüşüleceğini söyledi. Alman yetkili, “AB Türkiye münasebetlerinin geleceğinin nasıl şekilleneceğine dair stratejik tartışmanın daha derinlemesine yürütülmesini destekleyeceğiz” diye konuştu.

“Türkiye’ye önerilecek model şimdi belirlenmedi”

Brüksel merkezli niyet kuruluşu Avrupa Komşuluk Kurulu’nun (ENC) Yöneticisi Samuel Doveri Vesterbye ise “AB’nin Türkiye’ye uyabilecek bir ilgi modeli, münasebetin konumlandırılabileceği bir çerçeve yok” dedi.

Versterbye, “Türkiye Kopenhag Kriterleri’ne uymuyor ve yakın bir gelecekte de uymayacağı açık, bundan ötürü tam üye olamayacak. Bu durumda ilgilerde lakin farklılaşmış üyelik yoluyla ilerleme kaydedilebilir. Fakat AB içinde bu mevzu şimdi tartışılmaya devam ediliyor. Ve şimdi somut bir model ortaya çıkmış değil. Bundan Ötürü şimdi Türkiye’ye önerilebilecek bir şey de yok” diye konuştu.

AB’deki eğilimin Türkiye ile alakaların kademeli olarak geliştirilmesi yönünde olduğuna işaret eden Vesterbye, “Muhtemelen Türkiye’ye, son iki yılda Doğu Akdeniz’de sakin bir tavır takınması karşılığında, bir dizi alanda münasebetlerin geliştirilmesi önerilecek. Mesela Türkiye’nin, kalkınmanın desteklenmesini öngören Global Geçit Projesi’ne nasıl entegre edilebileceğine, Gümrük Birliği modernizasyonu konusunda nasıl ilerleme kaydedileceğine bakılacak. Orta Asya’da, Kafkasya’da işbirliği imkanları incelenecek, enerji ve besin güvenliği gibi başlıklarda da işbirliği olabilir” diye konuştu.

Ancak ENC Yöneticisi Vesterbye, AB ile Türkiye arasında öncelikle inancın yeniden tesis edilmesine odaklanılması gerektiğini, bilhassa de Fransa ile Türkiye’nin masaya oturarak birbirlerine hürmet gösterecekleri kırmızı çizgilerin üzerinden geçmeleri, ortak bir paydada buluşmanın yollarını aramaları gerektiğini belirtti.

“AB-Türkiye münasebetlerindeki çıkmaz lakin bu yolla aşılabilir” diyen Vesterbye, “Yüz yıl sonra jeostratejik birikime sahip bir tarihçi bugüne dönüp baksa, Rusya’nın Ukrayna savaşı coğrafyamızda yaşananları görse ona ‘kimler ittifak yapmıştır’ diye sorulsa, ‘Gayet tabii ki AB ve Türkiye’ der. Zira rasyonel olan, çıkarların gerektirdiği de bufakat buna karşın bağlarda hala çok büyük sıkıntılar mevcut. Günümüzün ironisi de bu” dedi.

Peki Erdoğan ne istiyor? 

Avrupalı siyasetçiler ile siyasi analistlerin büyük bir kısmı ise Erdoğan’ın telaffuzlarının tersine, aslında Türkiye’nin AB’ye üye olmasını istemediği görüşünde.

“Cumhurbaşkanı Erdoğan, AB üyeliğini istemiyor, AB’den para gelsin istiyor” diyen Yaşar Aydın sözlerini şöyle sürdürüyor:

“Erdoğan AB’ye ‘ekonomi ve güvenlik hususlarında işbirliği yapalımfakat ben Kavala’yı, Demirtaş’ı içeride tutacağım, siz de benim içişlerime karışmayın’ diyor. AB ile iplerin külliyen koparamamasının sebebi ise bunun yol açması olası ekonomik sonuçlar. Ayrıyeten AB ile iplerin kopması Erdoğan’ın kısa vadeli çıkarlarına hizmet edebilir ama bu Türkiye devletinin uzun vadeli çıkarlarına karşıt. Erdoğan bu vebalin altına giremiyor. Ayrıyeten bu, Erdoğan’ın devlet bürokrasisinde bir çok kişiyi karşısına almasını zarurî kılar.”

Müzakereler sonlandırılıp yeni bir başlangıç mı yapmalı?

AB cephesinde de demokrasisinde gerileme olmasa da Türkiye’nin tam üyeliğine itiraz edenler var. Viyana kimi AB başşehirleri de artık Türkiye’ye karşı dürüst olunması gerektiğini, tam üyelik maksadının gerçekçi olmadığını, bu nedenle artık müzakere sürecinin resmen sona erdirilmesi gerektiğini savunuyor.

CATS uzmanı Aydın ise Türkiye ile derin dondurucuda olan müzakere sürecinin resmi bir kararla sona erdirilmemesi, önümüzdeki sürecin mümkün olduğu ölçüde az hasarla atlatılması gerektiğini söylüyor.Aydın, geleceğin belirsizlikler içerdiğini söyleyerek “Mesela on yıl sonra nasıl bir siyasi iklimle, nasıl bir jeopolitik konstelasyon ile karşılaşacağımızı bilmiyoruz. Ukrayna’yı düşünün…  Evet, şimdi üyelik maksadı gerçekçi görünmüyor, bu nedenle ekonomi ve güvenlik alanlarında, mümkün olduğu ölçüde işbirliğine odaklanılmalı” değerlendirmesini aktardı. Erdoğan ise çok daha optimist ve savlı. 18 Aralık’taki Macaristan ziyareti dönüşünde, AB’ye üye olmaya hazır durumda olmasına karşın Türkiye’nin yıllardır kapıda bekletildiğini, çeşitli mazeretlerle oyalandıklarını iddia eden Erdoğan, “Artık AB bu yanlıştan vazgeçmelidir. Belki de Macaristan’ın dönem başkanlığında bu bahis masaya çok daha farklı bir şekilde yatırılıp ona göre yeni bir adım atma durumu gündeme gelebilir” sözlerini kaydetti.

Yerel seçimler mi bekleniyor?

Yeni yılın ilk yarısında AB dönem başkanlığını Belçika, ikinci yarısında ise Macaristan üstlenecek. Uzmanlar Türkiye’de yılın ilk yarısında, bilhassa Mart ayındaki yerel seçimlerde yaşanması beklenen gelişmelerin de AB tarafından dikkatle izleneceğine işaret ediyor.

Yaşar Aydın, AB’nin yerel seçimlerden önce vize serbestisi yahut Gümrük Birliği modernizasyonu benzeri alanlarda Erdoğan’ı destekleyecek nitelikte adımlar atmak istemediğine dikkat çekti.

Aydın, yerel seçimlerin Türkiye demokrasisi bakımından çok önemli bir imtihan olacağına işaret ederken “Mesela Ekrem İmamoğlu’nun adaylığı engellenecek mi? Ya da mesela ekonomi ile ilgili olarak Erdoğan yerel seçimlerden sonra ne yapacak? Mehmet Şimşek, Hafize Gaye Erkan siyasetlerini uygulamaya devam edebilecekler mi? Erdoğan yoluna MHP ile devam edecek mi? Bütün bu soruların cevapları ehemmiyet taşıyor” dedi.

2024’te ilişkileri bekleyen en büyük sınama ne?

“AB-Türkiye alakalarını yeni yılda bekleyen en büyük sınama ne?” sorusunu yanıtlayan emekli Fransız diplomat Pierini, “Bunun ne olacağı çok açık” diyerek şunları kaydetti:

“AB ile Türkiye arasında, ticaret, yatırım, teknoloji, inovasyon, yeşil ekonomi aynıi pek çok alanda, çok verimli bir alaka geliştirme potansiyeli muazzam. Lakin AB ekonomi etrafları Türkiye’ye yatırım yapma konusunda isteksiz. Bunun sebebi de Türkiye’de hukukun üstünlüğünün içinde bulunduğu durum. Yargı bağımsızlığın olmadığı, sivil toplum, siyasi muhalifler ya da basın için adil yargılama süreçlerinin olmadığı bir ülkeye AB şirketleri nasıl yüz milyonlarca euroluk yatırım yapmayı düşünebilir? Bu şirketlerin de adil ve eşit rekabetin var olduğu bir alana muhtaçlıkları var.”

Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Osman Kavala kararını yerine getirmediği için Avrupa Kurulu’nun yaptırım tehdidi ile karşı karşıya. Konsey’deki göstergeler, Kavala belgesinde Ocak 2024’te Strasbourg’da yaşanacak gelişmelerin belirleyici olacağına işaret ediyor. AİHM kararlarının uygulanışını denetleyen Avrupa Kurulu Bakanlar Komitesi, Kavala kararının uygulanabilmesi için Ankara ile Avrupa Kurulu sekreteryası arasında diyaloğun ağırlaştırılması davetinde bulunmuştu.

Öte yandan Türkiye ekonomisi zorda. Mayıs ayındanki seçimlerden sonra yeniden ortodoks siyasetlere yönelen Türk hükümeti yabancı yatırımcıları Türkiye’ye yatırım yapmaları konusunda ikna etmeye çalışıyor.

Alman yatırımcılarla görüşmeler yürüten Yaşar Aydın ise Türk hükümetinin iktisatta attığı adımların göstermelik olabileceği yönünde bir izlenim oluşmaya başladığına işaret ediyor.

CATS uzmanı Aydın, “Hatırlarsanız Ecevit döneminde de kriz vardı, Kemal Derviş’i çağırdı, ıslahatlarla işi bitirdi. Ne kadar sürdü? Altı ay içerisinde yaptı. Şu anda hükümet yedinci ayını dolduracakfaizi yukarı çekme dışında şimdi ortada somut ıslahatlar yok” diye konuştu.