Pakistan ve İran neden birbirlerine saldırıyor, gerilim tırmanacak mı?

Roohan Ahmed
BBC Dünya Servisi
Pakistan’ın Perşembe sabahı İran’ın Sistan-Belucistan eyaletinde militanlara ait olduğundan şüphelenilen sığınakları hedef alan hava taarruzları sonucunda dokuz kişinin öldüğü açıklandı.
Pakistan Dışişleri Bakanlığı 18 Ocak Perşembe sabahı gerçekleştirilen taarruzları “İran’daki muhakkak üslere yönelik son derece koordineli bir askeri saldırı” olarak tanımladı. Pakistan ordusu da yaptığı açıklamada “terör örgütleri tarafından kullanılan sığınakların istihbarata dayalı bir operasyonla başarılı bir şekilde vurulduğunu” belirtti. İslamabad idaresinin akınları, Pakistan’ın Belucistan eyaletinde aşırılık yanlısı Ceyş el Adl örgütünün saklandığı iddia edilen yerlere İran tarafından düzenlenen füze akınlarının akabinde geldi. Pakistan Dışişleri Bakanlığı’nın aktardığına göre, Pakistan’ın Tahran’daki büyükelçisini ülkeye geri çağırmasına neden olan İran taarruzunda iki çocuk öldü ve üç kız çocuğu da yaralandı. Saldırılara karşın her iki ülke de birbirlerini hedef almadığı konusunda ısrarcı. Hem İran hem de Pakistan başkasının topraklarında bulunan Beluç milliyetçisi militan grupları vurduklarını iddia ediyor.

Pakistan’ın hücumları hakkında neler biliniyor?
Pakistan ordusu, istihbarat bilgileri doğrultusunda hareket ederek Pakistan içinde terörist fliyetlerde bulunmakla suçladığı Belucistan Kurtuluş Ordusu (BKO) ve Belucistan Kurtuluş Cephesi’nin (BKC) İran’daki üslerini hedef aldığını açıkladı. Ordu, bu operasyonda insansız hava araçları, roketler, füzeler ve diğer silahların kullanıldığını ve “ikincil zararlardan” kaçınmak için son derece titiz davranıldığını söyledi. Açıklamada üsleri denetim eden “teröristlerin” ismi da verildi ve Pakistan ordusunun ülkenin güvenliğini sağlamak için çoğu zaman hazır olduğu belirtildi. İran’ın Sistan-Beluçistan eyaleti Emniyet Müdür Yardımcısı Ali Raza Marhmati, İran televizyonuna yaptığı açıklamada akının yerel stle sabah 04.05’te gerçekleştirildiğini ve Pakistan sonuna yakın ve İran’ın başşehri Tahran’ın yaklaşık bin 800 km güneydoğusunda yer alan Saravan kenti yakınlarındaki bir köyü hedef aldığını söyledi.

Beluç Kurtuluş Ordusu, Beluç Kurtuluş Cephesi ve Ceyş el-Adl kim?
Pakistan’ın Belucistan eyaletinde onlarca yıldır çeşitli Beluç ayrılıkçı örgütleri fliyet gösteriyor. Bu örgütler zaman içerisinde Pakistan güvenlik güçlerine, polisine ve kilit noktalara yönelik çeşitli ölümcül taarruzların vazifesini da üstlendi Dr. Allah Nazar Beluç’un lideri olduğu BKC ve Beşir Zeb’in lideri olduğu BKO en büyük iki grup olarak öne çıkıyor. Pakistanlı yetkililer son birkaç yıldır bu ayrılıkçı örgütlerle kontaklı militanların İran’a sığındığını iddia ediyordu. Pakistan hava ataklarının akabinde BKC bir açıklama yayımlayarak İran’da herhangi bir üsleri olmadığını ve herhangi bir savaşçısının da yaralanmadığını söyledi. BKC’nin Belucistan’ın Makran bölgesi ve etrafında faal olduğu biliniyor. Örgüt son vakitlerde Pakistan güvenlik güçlerine yönelik birçok atağın misyonunu üstlendi. Bu yasaklı örgüt Ocak 2022’de Belucistan’ın Gwadar kentinde Pakistan ordusuna ait bir denetim noktasına saldırmıştı. Bu akında 10 Pakistan askeri ölmüştü. Ayrıca BKC, eyaletteki göçmen personellere ve bölge sakinlerine yönelik akınlarla da suçlanıyor. Ayrılıkçı BKO ise 1970’lerin başında, eski Başbakan Zülfikar Ali Butto hükümetinin ilk döneminde Belucistan’da Pakistan devletine karşı patlak veren silahlı bir isyanda ortaya çıktı. Askeri diktatör Zia ul-Haq liderliğindeki darbenin akabinde, Beluci milliyetçi başkanlarla yapılan müzakereler silahlı isyanın süreksiz olarak sona ermesini sağladı. Akabinde da BKO’nun fliyetleri azaldı. Ancak, eski Cumhurbaşkanı Pervez Müşerref döneminde, Beluci milliyetçisi lider Nawab Khair Bakhsh Murri’nin bir Yüksek Mahkeme yargıcını öldürmekten tutuklanmasının akabinde çatışma yeniden alevlendi. 2000’lerde Belucistan’ın farklı bölgelerinde kamu yerleşkelerine ve güvenlik güçlerine yönelik yeni akınlar başladı. O vakitten bu yana şiddet artarak Belucistan’ın farklı bölgelerine yayıldı. Bu akınların çoğu BKOtarafından üstlenildi. Pakistan hükümeti 2006 yılında BKO’yu yasaklı örgütler listesine ekledi. Örgüt vakitte Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru projesine de karşı çıkıyor.

Son operasyonlarda Pakistan’daki Çin maksatlarını intihar taarruzlarıyla vurdu. BKO’nun üstlendiği bu çeşitten ilk saldırı Ağustos 2018’de Dalbandin kasabası yakınlarında gerçekleştirildi. Saindak altın ve bakır madeninde çalışan Çinli emekçileri taşıyan bir otobüsü hedef alındı. Taarruzda yalnızca intihar bombacısı öldü. BKO daha sonra Kasım 2018’de Karaçi’deki Çin Konsolosluğu’na düzenlenen ve üç silahlı saldırgan ve intihar bombacısı tarafından gerçekleştirilen ve en az dört kişinin öldüğü atağın misyonunu da üstlendi. Iran fired missiles similar to these (here seen in a drill) at militant bases in Pakistan Ceyş el-Adl (ya da diğer ismiyle “Adalet ve Eşitlik Ordusu”) İran hükümetine muhalif silahlı bir militan grup. Kendisini İran’ın Sistan-Beluçistan eyaletinde “Sünni haklarının savunucusu” olarak tanımlayan grup, İran’ın Pakistan’a yönelik hücumlarının amacındaydı. Ceyş el-Adl geçmişte İran güvenlik güçlerine (çoğunlukla Sistan-Belucistan eyaletinde) düzenlenen birtakım hücumun misyonunu üstlendi. İran, örgütün ABD ve İsrail takviyesine sahip olduğunu iddia ediyor. ABD istihbaratı bu grubu, 2005 yılında eski İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad’a yönelik gerçekleştirilen hücumla ilişkilendirdi. İran, 2009 yılında kümenin lideri Abdülmalik Rigi’yi İran güvenlik güçlerini bombalamak ve İngiltere ile ABD’nin casusu olmak suçlamalarıyla tutukladı. Rigi 2010 yılında asılarak idam edildi. O devirde İran’da görev yapan eski bir Pakistanlı diplomat Muhammed Abbasi, Rigi’nin tutuklanmasında Pakistan’ın çok önemli bir rol oynadığını söyledi.

Neden şimdi?
BBC’ye konuşan analist Syed Muhammed Ali, İran’ın şimdi hem kendi içinde hem de müttefikleri Hamas, Hizbullah ve Husiler tarafından operasyonlar düzenlemesi için baskı altında olduğunu söyledi. İran’ın dikkatleri iç sıkıntılardan ve Orta Doğu’daki durumdan diğer tarafa çekmek için Irak, Suriye ve akabinde Pakistan’a saldırdığını düşünen Ali’ye göre bu atakların gerçekleştirildiği gece Pakistanlı ve İranlı yetkililer arasında toplantılar vardı fakat Pakistan provokasyon olmaksızın İran tarafından akına uğradı ve bu da misillemeye yol açtı. Washington’daki New Lines Strateji ve Siyaset Enstitüsü’nden Dr. Kamran Bukhari, “Pakistan misilleme yapmaya karar vermiş olabilir zira İran’ın Pakistan’a, Irak’a sık sık yaptığı aynıi davranmasına izin vermek istemiyor” diyor. Quaid-e-Azam Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Kısmı’ndan Profesör Qandeel Abbas ise BBC’ye yaptığı değerlendirmede İran-Pakistan hududunun her iki tarafında da ayrılıkçıların ve militanların her iki ülke için de ortak bir sorun teşkil ettiği bölgeler olduğunu vurguladı. Prof. Abbas’a göre gerek İran gerekse de Pakistan, operasyonlarını diğer ülkenin isteğiyle gerçekleştirdi. Lakin her iki ülkenin yetkilileri de bunaeylemlere ilişkin haberleri ne doğruluyor ne de yalanlıyor. Abbas, militanların yol açtığı şiddet, insan ve uyuşturucu kaçakçılığına karşın 2013 yılına kadar İran ve Pakistan arasındaki bin km uzunluğundaki sınır boyunca hiçbir askerin konuşlandırılmadığını belirtiyor. Prof. Abbas’a göre hem İslamabad hem de Tahran, İran’ın hedef aldığı militan grup Ceyş el-Adl’ı bir tehdit olarak görüyor ve mevcut durumu kendi lehlerine kullanmayı düşünüyor.

Bundan sonra ne olacak?
İran ve Pakistan’ı yakından izleyen gözlemciler, iki ülke arasında son devirde yaşanan gerginliğin tüm bölgeyi olumsuz etkileyeceği görüşünde. Washington’da yaşayan analist Dr. Bukhari, “iki ülke arasındaki ilk raund sona erdi ve şu anda top yeniden İran’ın sahasında: Pakistan’ın eylemine nasıl tepki vereceklerini göreceğiz” diyor lakin hücumlarda bir duraklama beklediğini dile getiriyor. Pakistan’ın İranlılara değil de İran topraklarındaki Pakistan zıddı militan grupları hedef alma kararının, Pakistan’ın tansiyonu tırmandırmadan tepki veriyor gibi görünmesini sağlayabileceğini, fakat daha fazla çatışmayı da göz gerisi etmediğini söyledi. Ancak Pakistanlı gazeteci ve analist Baqir Sajjad, iki ülke arasındaki tansiyonun gelecekte daha da artabileceğine inanıyor. BBC’nin konuştuğu Sajjad, “Pakistan’ın İran merkezli militanları hedef alan karşı saldırısının akabinde iki ülke arasındaki tansiyonun birdenbire azalması pek muhtemel görünmüyor” diyor. “İran’daki sertlik yanlıları Pakistan’a misilleme yapmakta ısrar edecektir. İki ülke arasında artan güvensizlik, Belucistan bölgesinde İran ve Pakistan arasında yeni bir militanlık dalgasını körükleyebilir ve bölgedeki aslında karmaşık olan güvenlik durumunu daha da karmaşık hale getirebilir.”