Suriye’de 100’den fazla hedefi vuran İsrail’in yeni denkleme tepkisi ne anlama geliyor?

Suriye’de 100’den fazla maksadı vuran İsrail’in yeni denkleme tepkisi ne manaya geliyor?

10.12.2024 08:00

A⁺

A^-

Merve Kara-Kaşka
BBC Türkçe
Suriye’de 8 Aralık’ta Beşar Esad iktidarının devrilmesi sınır komşusu İsrail’i yakından ilgilendiren bir gelişme.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, bu gelişmeden kısa bir süre sonra işgal altındaki Golan Zirvelerinden yaptığı açıklamada, ülkesinin buradaki tampon bölgenin denetimini “geçici olarak” ele geçirdiğini duyurdu. Bundan bir gün sonra İsrail Ordusu’nun, 9 Aralık’ta Suriye genelinde 100’den fazla hava saldırısı düzenlediği belirtildi. Suriye insan Hakları Gözlemevi’ne (SOHR) göre Şam, Dera, Lazkiye ve Hama’daki askeri tesisler hedef alındı. Bunlara araştırma merkezleri, cephanelikler, depolar ve havlanları da dahildi. SOHR, “Berze’deki bir bilimsel araştırma merkezine taarruzlar düzenlendiğini” açıkladı. Berze’de hangi araştırma merkezinin vurulduğu bilinmiyor, lakin 2017’de BBC, Berze’deki Bilimsel Çalışmalar ve Araştırmalar Enstitüsü’nün (SSRC) bir şubesini kimsayal silah üretimiyle bağlantırandıran bir doküman görmüştü. SOHR, İsrail’in Suriye’deki hava taarruzlarının 2024’te 416 askerin vefatına yol açtığını da açıkladı. İsrail ise, silahların aşırılık yanlısı örgütlerin eline geçmemesi için harekete geçtiğini iddia ediyor. BBC Türkçe, İsrail’den gelen bu sinyaller ışığında ülkenin Suriye’deki gelişmelere nasıl yaklaştığını uzmanlara konuştu.

İsrail neden Suriye’ye hava hücumları düzenliyor?
Suriye’de iktidarın devrilmesinden bu yana İsrail, ülkede kimi gayelere hava taarruzları düzenliyor. İsrail Dışişleri Bakanı Gideon Sr, bu atılımla kimyasal silahların “aşırılıkçıların eline geçmesini” engellemeyi amaçladıklarını açıkladı. İsrail’in Suriye’de hava saldırısı düzenlediği amaçların arasında Şam’da, İranlı bilim insanları tarafından yeni füze geliştirmek gayesiyle kullanıldığı söylenen bir sahanın da bulunduğu öne sürülüyor. Uzmanlar bu hücumların, İsrail’in Suriye’deki birtakım mümkün gelişmelerle ilgili “endişelerinden” kaynaklandığını söylüyor. BBC Türkçe’nin sorularını yanıtlayan İngiliz risk istihbaratı şirketi Sibylline’da Orta Doğu ve Afrika Analisti Megan Suttcliffe, HTŞ son iki haftada çok önemli kazanımlar elde etmiş olsa da Suriye’nin geleceğinin “belirsizliğini koruduğunu” vurguluyor. Suttcliffe, çok sayıda silahlı kümenin “pozisyonlarını güçlendirmek” ya da “ülke genelindeki silah depolarına erişmek için” ortaya çıkan güvenlik boşluklarından yararlanabileceğini öngörüyor. “Bu nedenle, İsrail’in ağır stratejik silahların isyancıların ya da İsrail’e düşman olan ve bunları kullanmaya istekli kümelerin eline geçmesinden son derece tasa duyduğunu düşünüyorum” diyor.

Golan Tepeleri’ndeki hareketliliğin sebebi ne?
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Şam’ın HTŞ liderliğindeki kümelerin eline geçmesinden kısa bir süre sonra, işgal altındaki Golan Doruklarındaki bir müşahede noktasından mesaj yayımladı. Gelişmeyi Orta Doğu için “tarihi bir gün” olarak nitelendiren Netanyahu, İsrail’in “arzusunun” Suriye ile “barışçıl ilişkiler” kurmak olduğunu, lakin bu gerçekleşmezse İsrail devletini ve sonunu korumak için “ne gerekiyorsa” yapacaklarını söyledi. Netanyahu konuşmasında, Suriye’nin isyancı kümelerin denetimine geçmesinin akabinde 1974’teki ateşkes mutabakatının “çöktüğünü” ve İsrail ordusunun Golan Doruklarındaki tampon bölgenin denetimini “yeni bir düzen kurulana kadar süreksiz olarak” ele geçirdiğini duyurdu. Netanyahu’nun açıklamalarının akabinde İsrail ordusu, Golan Zirvelerinin İsrail işgali altındaki kısmına yakın beş köyde yaşayan Suriyelilere konutlarından çıkmamalarını söyleyen ihtarlar gönderdi. Orta Doğu ve Afrika Analisti Megan Sutcliffe, İsrail’in Golan Doruklarındaki müdahalesinin ülkenin Suriye’de “yayılmacı” bir motivasyonla hareket ettiğine yönelik tasaları daha da artırabileceğini belirtiyor.

Sutcliffe, İsrail’in Suriye topraklarında çok önemli bir genişleme içinde olmasını beklemediğini düşünüyor.

Golan Zirveleri 1967’den bu yana İsrail işgali altında.
Ancak Golan Zirvelerinde güvenlik kaygılarıyla İsrail’in aldığı değerlerin “herhangi bir Suriye hükümetiyle” gerginliği şiddetlendirmesini ve yerel silahlı kümelerle çatışma risklerini artırmasını beklediğini kaydediyor ve ekliyor: “Bu da Suriye’deki gelişmeleri daha da karmaşık hale getirecektir. Netanyahu hükümeti Golan Dorukları üzerindeki İsrail egemenlik iddialarının tanınmasıyla ilgileniyor ve geçtiğimiz birkaç gün içinde görülen destekler muhtemelen bu uğraşların bir kesimi.” Golan Zirveleri’nin en yüksek noktasından Suriye’nin güneyi ve 60 kilometre kadar aralıktaki başkent Şam çok rahat gözlemlenebiliyor. Geçmişte doruklara hükümran olan Suriye, diğer taraftaki İsrail’in kuzey bölgelerini rahatça top ateşine tutuyordu. Tepelerin ele geçirilmesi İsrail’e Suriye’nin askeri hareketlerini denetim etmek için avantajlı bir mevzi sağlamış oldu. Ayrıyeten bu coğrafya Suriye ile yeni bir savaş durumunda ideal bir tampon bölge oluşturuyor.

‘İsrail’in hududun diğer tarafında kiminle yüzleşeceğine dair belirsizlik var’
BBC Türkçe’ye konuşan İsrail merkezli Alma Araştırma Merkezi’nden İstihbarat Analisti Avraham Levine, İsrail ordusunun Golan Tepeleri’ndeki atağının “kesinlikle geçici” bir tedbir olarak gördüğünü belirtiyor.

Levine, İsrail’in son günlerdeki ataklarının sonun diğer tarafından “kiminle yüzleşeceğine” dair meçhullükten kaynaklandığını savunuyor. Binbaşı Levine, şu yorumu yapıyor: “Suriye’deki İran dayanaklı on binlerce Şii savaşçının nereye gittiğini bilmiyoruz, diğer yandan Cihatçı savaşçıların ülkede geniş bir alanı ele geçirdiğini görüyoruz; bir dengeleyici güç olan Rusya’nın tesiri zayıflıyor… “Karşınızda Esad’ın denetimindeki Suriye ordusunun olduğunu bilmekten farklı olarak bir kaos ortamı var ve risk yönetimi de buna göre değişiyor.” BBC Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Tel Aviv Üniversitesi Ulusal Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü’nde Türkiye dış siyaseti uzmanı Gallia Lindenstrauss da “Esad’ın devrilmesine neden olan güçlerin Suriye’nin denetimini ele geçirdikten sonra İsrail’e düşmanca yaklaşması riskinin” İsrail açısından tehlikeli göründüğünü belirtiyor.

İsrail’in Suriye’deki Kürtlerle ilgili pozisyonu ne?
Suriye’de iktidar değişiminden sonra İsrail’den gelen resmi açıklamalardan bir başkası de Türkiye dayanaklı Suriye Milli Ordusu (SMO) isimli oluşumun Menbiç’e başlattığı akınla ilgiliydi. SMO’nun 9 Aralık’ta Suriye’nin kuzeyindeki Menbiç’i ele geçirdiği açıklandı. Menbiç’teki Kürt kaynaklar çatışmaların sürdüğünü söylüyor. Türkiye, Menbiç’i denetim eden SDG’nin temelini oluşturan Kürt Demokratik Birlik Partisi’ni (PYD) PKK’nın uzantısı bir terör örgütü olarak tanımlıyor. SMO, hafta içinde Tel Rıfat’ı SDG’den almıştı.

Menbiç ve Tel Rıfat, SDG’nin Fırat Irmağı’nın batısında denetim ettiği son iki büyük bölgeydi. İsrail Dışişleri Bakanı Gideon Sr, 9 Aralık sabahı yaptığı basın açıklamasında şöyle konuştu: “Dün Menbiç’te gördüğümüz Kürtlere yönelik ataklar durdurulmalı! Bunu ABD idaresindeki dostlarımızla ve diğer ülkelerle görüşüyoruz. Uluslararası toplumun IŞİD’e karşı cesurca savaşan ve aynı vakitte Suriye’de istikrar sağlayan güç olanlara karşı ahlaki bir yükümlülüğü var.”

Peki İsrail’in son daveti Kürtlere dayanağı ve Türkiye açısından ne manaya geliyor?
Megan Suffcliffe bu soruya, İsrail hükümetinin 2017’de Irak’ta Kürdistan Bölgesel İdaresi’nin (KBY) kurulmasına destek verdiğini ve bölgeyle gayri resmi bağlarını sürdürdüğünü hatırlatarak karşılık veriyor. Suffcliffe, “SDG resmi olarak tanınan bir bölgesel yönetim yahut devlet kurarsa, İsrail muhtemelen aynı ilişkiler kuracaktır” diyor. Ancak bunun bilhassa SMO ile çatışmalar sırasında SDF’ye “doğrudan destek manasına geleceğini düşünmediğini” söylüyor. Tel Aviv Üniversitesi Ulusal Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü’nde Türkiye dış siyaseti uzmanı Gallia Lindenstrauss da bu görüşe katılıyor. Gideon Sr’ın mevcut İsrail hükümetinde “Kürtler lehine en yüksek sesle konuşan kişi” olduğunun altını çiziyor. Lindenstrauss, bununla birlikte İsrail’in Suriye’nin kuzeydoğusundaki dinamiklere ilişkin anlayışının ülkenin orta ve güney bölgelerine kıyasla daha az geliştiğini savunuyor: “İsrail’in ABD güçlerinin Suriye’nin kuzeydoğusunda kalmasını istediği açık, fakat bu yönde Washington’a yönelik diplomatik gayretlerin ötesinde, İsrail’in faal olarak yapacağı herhangi bir atağın Suriye’nin kuzeyinde olup bitenler üzerinde büyük tesirleri olacağına inanmak zor.”