Türkiye-İran ilişkilerinde gerilim neden arttı?

Türkiye ve İran arasında son aylarda yaşanan tansiyon, İran Dışişleri Bakanlığı’nın Türkiye’nin Tahran Büyükelçisi Hicabi Kırlangıç’ı 3 Mart’ta bakanlığa davet etmesiyle gün ışığına çıktı.

İran medyasına göre görüşmede Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın İran’ın bölgesel siyasetlerini eleştirmesine tepki gösterildi.

Fidan, İran’ın bölge ülkelerindeki milisler üzerinden dış siyaset yapmasını eleştirmişti.

Kırlangıç’ın Tahran’da büyükelçiliğe çağrılmasının akabinde Türkiye de İran Büyükelçiliği Maslahatgüzarı’nı 4 Mart günü Dışişleri Bakanlığı’na davet etti.

Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Öncü Keçeli, son devirde İranlı yetkililerin Türkiye’ye dönük tenkitlerini kamuoyu önünde dile getirdiklerini, buna ilişkin bir evrakın İran makamlarına iletildiğini kaydetti:

“Biz dış siyasetle ilgili bahislerin iç siyasete materyal edilmemesi gerektiğini düşünüyoruz. Bu çerçevede, diğer bir ülkeye verilmesi gereken kritik mesajları direkt muhataplarına iletmeyi tercih ediyoruz.”

Keçeli bu husus ile ilgili açıklamasında Tahran ile münasebetlerin Ankara için değerine de dikkat çekti.

Fidan ne demişti?

Diplomatik gerilimin temelinde Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın 26 Şubat’ta Katar merkezli El Cezire televizyonuna verdiği demeç var.

Röportajın dışişleri bakanlığı sayfasında yayımlanan dökümüne göre Fidan, “İran, Suriye’yi bu türlü basitçe kaybetmeyi kabul eder mi? Kimileri [Suriye Demokratik Güçleri] SDG’yi belli bir destekleme ihtimalinden bahsediyor” biçimindeki soruya şu cevabı verdi:

“Eğer siz diğer bir ülkedeki bir grubu destekleyerek orada rahatsızlık oluşturmak isterseniz, öteki bir ülke de sizdeki öteki bir grubu destekleyerek size rahatsızlık oluşturmak ister.

“Yani dünyada artık hiçbir şey gizlenemiyor. Sizde olan yetenekler diğerinde da var. Bundan Ötürü camınıza taş atılmasını istemiyorsanız diğerinin camına taş atmayacaksınız.”

IŞİD ile mücadelede ABD ile paydaşlık yapan SDG’nin omurgasını Halkın Savunma Birlikleri (YPG) oluşturuyor.

Türkiye, YPG’yi PKK’nın Suriye ayağı ve “terör örgütü” olarak tanımlıyor.

İran nasıl tepki verdi?

Fidan’ın İran’la ilgili sözlerine ilk tepkiyi İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi verdi.

Bekayi, 28 Şubat’ta sosyal medyadan yaptığı bir paylaşımda Türkiye’yi direkt hedef almadan İsrail’in bölgedeki siyasetlerine vurgu yaptı ve İran’ın bölgesel hırsları olmadığını kaydetti.

İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in stratejik ve dış bağlardan sorumlu baş danışmanı Ali Ekber Velayati de Fidan’ı eleştiren üst seviye İranlı yetkililer arasında yer aldı.

Velayati, Türk yetkililerinin diplomatik protokol kurallarını çiğnediği ikazında bulundu ve bunun devam etmesinin ikili bağlantılara olumsuz tesir yaratacağını söyledi.

Bunların üzerine Türkiye’nin Tahran Büyükelçisi Hicabi Kırlangıç 3 Mart’ta İran Dışişleri Bakanlığı’na çağrıldı.

Görüşmenin akabinde yapılan açıklamada İran Dışişleri Bakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanlığı Akdeniz ve Doğu Avrupa Genel Müdürü Mahmud Haydari’nin Fidan’ın “gerçekçi olmayan açıklamalarının ikili bağlantılarda tansiyon ve ihtilafa yol açabileceği” ihtarında bulunduğu belirtildi.

Açıklamaya göre Haydari, Türkiye’nin önceliğini “İsrail’in bölgede istikrarsızlık yaratan eylemlerini engellemeye” vermesi gerektiğini söyledi.

Gerilimin kaynağı Suriye mi?

Türkiye ve İran arasında yaşanan tansiyon, Tahran’ın bölgedeki en çok önemli müttefiki Beşar Esad idaresinin 8 Aralık 2024’te devrilmesine yol açan tarihi gelişmenin bir sonucu olarak görülüyor.

Lübnan’da Hizbullah’ın İsrail’in hücumları sonucunda güç kaybetmesi, Hamas lideri İsmail Haniye’nin İran topraklarında öldürülmesii gelişmeler de İran’ın bölgedeki etkinliği açısından gerileme olarak nitelendiriliyor.

Suriye’nin geleceğinde Ankara’nın oynayacağı rolün de Tahran’da rahatsızlık yarattığı öngörülüyor.

Dışişleri Bakanı Fidan, 8 Aralık’ta yaşanan olayların akabinde yaptığı açıklamalarda, İran’ın Suriye’deki gelişmelerden ABD ve İsrail’i sorumlu tutmasının yanlışlı bir tahlil olacağı vurgusunu yapmış ve artık bölgedeki milisler aracılığıyla siyaset izlemenin sonuç vermeyeceği ikazında bulunmuştu.

İran ve Rusya, 2015’ten bu yana önemli askeri destek sağladıkları Esad idaresini ayakta tutan güçler olmuşlardı. İran, Suriye üzerinden Lübnan’da Hizbullah’ı desteklemeye de devam etmişti.

Tahran’dan PKK vurgusu

Dışişleri Bakanı Fidan’ın El Cezire röportajında yaptığı açıklamanın “İran’ın YPG ve PKK’yı destekleme muhtemelliğine ilişkin bir soru” üzerine yapılmış olması, Ankara-Tahran arasında bir müddettir sessiz ve derinden yapılan temasların gündeme gelmesi açısından değer taşıyor.

Türkiye basınında Ocak ayından itibaren çıkan kimi haberlerde İran’dan Suriye’ye YPG saflarına katılmak üzere güçlerin transfer edildiği iddia edildi.

Aynı haberlerde İran’ın YPG ile temasa geçtiği ve askeri destek sağlama konusunu ele aldığı iddiası da yer aldı.

Bu argümanlara Ankara’dan resmi bir tepki yahut doğrulama gelmedi.

İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, Fidan’ın açıklamalarına karşılık verirken Tahran’ın PKK’nın tutuklu lideri Abdullah Öcalan’ın silah bırakma davetini destekleyen ilk ülkeler arasında olduğunu anımsattı.

Bakanlık, PKK’ya silah bırakma davetinin “terörü durduracak ve Türkiye’de güvenliği artıracak” bir atak olduğu değerlendirmesini yaptı.

Öcalan’ın davetine olumlu karşılık veren PKK, 1 Mart’ta tek taraflı ateşkes ilan ettiğini duyurdu.