AB’den Türkiye’ye iade edilen zehirli besinler neden rekor kırdı? Besinlere ne oldu?

Türkiye’den Avrupa Birliği’ne (AB) ihraç edilen fakat sınır denetimleri, şirketlerin kontrolü ve marketlerde yapılan resmi denetimler sırasında pestisit tespit edilen eserler rekor düzeye ulaştı. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın BBC Türkçe‘ye yaptığı yazılı açıklamaya göre, ulusal mevzuata uygun olmayan ürünlerin yurda girişine izin verilmiyor. Buna rağmen uzmanlar ve Sivil Toplum Kuruluşları (STK)’lar bakanlıktan besin eserlerindeki kontrolleri artırmasını ve bu kontrollerle ilgili şeffaflık talep ediyor.

Pestisit nedeniyle iade edilen eserlerde üç kat artış
AB, besin ve yem ticaretinde kamu sıhhatini muhafazaya yönelik olarak paydaşlarını bilgilendirmek için Besin ve Yemler İçin Süratli Alarm Sistemi (RASFF) isminde bir portal kullanıyor. Bu portalde ilgili esere, kaynak ülkesine yahut bildirim çeşidine göre aramalar, tarihe göre daraltılarak yapılabiliyor. BBC Türkçe’nin tahliline göre 2021’de Türkiye kaynaklı besin ve yem ürünlerine ilişkin toplam 563 bildirim yayımlandı. Buğday Ekolojik Hayatı Destekleme Derneği 2021’de 372 parti ürünün çoğunluğu pestisit kalıntıları nedeniyle AB sınır kapılarında reddedilerek Türkiye’ye iade edildiğini açıkladı. Buğday Derneği’ne göre 2018’de 113, 2019’da 98, 2020’de 194 parti eserde limitlerin üstünde pestisit tespit edildi. RASFF tarafından hazırlanan en şimdiki yıllık rapor olan 2020 tahlilinde, ilgili periyotta en fazla bildirimin yapıldığı kategorinin meyve ve sebzeler olduğu belirtiliyor. Bunda temel etkense Bulgaristan sınırında Türkiye’den gelen eserlerle ilgili pestisit kalıntıları bildirimlerinde yaşanan artış. Rapor Bulgaristan’ın bu nedenle en sık bildirim yayımlayan ülke olduğunu not ediyor.

Bildirimler ne manaya geliyor?
BBC Türkçe’ye konuşan Buğday Derneği’nden Besin Yüksek Mühendisi Merve Atınç, 2022’de bu artışın devam edebileceği konusunda uyarıyor.

Atınç RASFF portalında Nisan ayının başından 9 Mayıs’a kadar geçen sürede 41 pestisit bildiriminin yapıldığını ve bunun 2019 yılında yapılan tüm bildirimlerin yarısı olduğunu söylüyor. Buğday Derneği’ne göre bildirimler, Türkiye’den ihraç edilen biber, mandalina, greyfurt, limon, portakal, asma yaprağı, üzüm, kuru incir, nar, baharat ve bitki karışımları, haşhaş tohumu, keçi boynuzu zamkı ve kimyonda tarım zehiri kullanıldığını gösteriyor. Atınç, bildirimlerin Türkiye’deki kontroller ve daha da değerlisi bu husustaki şeffaflık eksikliğine dikkat çektiğini söylüyor: “Bildirimler sayesinde bu pestisitlerin kullanıldığını öğreniyoruz.” Tarım ve Orman Bakanlığı pestisit kalıntıları konusunda iç pazarda kontroller yapıyor. Buna rağmen Buğday Derneği bu kontrol sonuçlarının, farklı ürün kümelerinde olduğu gibi şeffaflıkla paylaşılmamasının artışla birlikte iç pazara sunulan eserlerde daha fazla pestisit bulunabileceğine dair tüketicilerde telaş yarattığını belirtiyor. Atınç, tarım ürünlerinin kontrolünün tarlada başlaması gerektiğini, pazarların, hallerin de denetlenmesi ve sonuçlarının şeffaf bir şekilde ifşa edilmesi gerektiğini söylüyor. Buğday Derneği, bakanlık tarafından ülke genelindeki tüm besin ve yem kontrolleri, cezalar, yaptırımlar, ithalat ve ihracat kayıtları gibi bilgilerin girildiği Besin Güvenliği Bilgi Sistemi’nin (GGBS) halkın erişimine açık olması gerektiğini belirtiyor. Hakkari’nin Çukurca ilçesindeki susam tarlalarında bugüne kadar hiç pestisit kullanılmadığı belirtiliyor

Ürünlere ne oldu?
Tarım ve Orman Bakanlığı, iade edilen ürünlerin piyasaya mevzuata aykırı bir şekilde sunulmadığını söylüyor. Bakanlığın BBC Türkçe ile paylaştığı açıklamanın tamamı şu şekilde: “Ülkemizden ihraç edilen ve herhangi bir nedenle (pestisit kalıntısı ya da karantina zararlısı nedeniyle ya da ticari uyuşmazlık nedeniyle ya da öteki nedenlerle) ülkemize geri dönen eserlerde geri dönme nedeni de dikkate alınarak 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Besin ve Yem Kanunu’nun 34’üncü hususu 8’inci fıkrası kapsamında resmi denetimler yapılmaktadır. Ülkemiz giriş gümrüğünde eserden numune alınmakta, geri dönen ürün taze meyve ve zerzevat ise hem karantina zararlısı (bitki sağlığı) ve hem de pestisit kalıntısı (gıda güvenilirliği) tarafıyla denetim edilmekte, Ülkemiz Mevzuatı’na uygun olmayan ürünlerin yurda girişine izin verilmemektedir. Besin ve Yemde Süratli Alarm Bildirimi (RASFF) kapsamında Avrupa Birliğinden alınan bildirimler; Bakanlığımız Ulusal Temas Noktaları tarafından birebir takip edilmekte olup gelen bildirimler acilen incelenmekte ve kusur kaynağının tespitine yönelik çalışmalar başlatılmaktadır. Bakanlığımızca yapılan çalışmalar kurula iletilmektedir. Bildirim alan üretici/ihracatçı ve bildirime bahis ürünlere yönelik resmi denetimler de arttırılmaktadır.” Yani iade edilen eserler Türkiye’deki mevzuata uygun değilse imha ediliyor.

Lakin tonlarca besinin bu şekilde imha edilmesi şiddetlenen besin krizi ihtarlarının eşliğinde hayli tartışmalı bir mevzu haline geliyor. Edirne’de ceviz ve badem ağaçlarına pestisit uygulaması yapan bir traktör, Ağustos 2020 Atınç daha iyi kontrol sistemleri sayesinde tonlarca besinin kurtartılabileceğine vurgu yapıyor.

Pestisit bildirimleri neden artıyor?
Pestisitler Türkiye’de bitki muhafaza ürünleri ismi altında düzenleniyor ve bu düzenlemelerin AB mevzuatıyla arasında besbelli bir uçurum yok. BBC Türkçe’ye konuşan TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Baki Remiz Suiçmez, sorunun yönetmeliklerden değil uygulamalardan kaynaklandığını söylüyor. Suiçmez, daha ucuz olduğu gerekçesiyle kaçak ve tarihi geçmiş pestisit kullanımının çok önemli bir sorun olduğunu belirtiyor ve “alım gücünün zayıflaması sağlıklı besine erişimi riske atıyor” diyor. Çiftçilerin pestisit kullanımıyla ilgili gereğince bilinçlendirilmemesi de eserlerdeki limitlerin aşılmasına neden oluyor. Suiçmez, bakanlık tarafından gerek uygulamaların gerek kontrollerin güzelleştirilmesi için daha fazla besin ve ziraat mühendisi istihdam edilmesi gerektiğini savunuyor.

Pestisit nedir?
Pestisitler ziraî üretimde ziyanlı olduğu savunulan böcekler, otlar, mantarlar ve kemirgenler canlılara karşı kullanılan zehirli kimyasallara verilen genel isim. Kullanımı söylediği söz edilen “zararlılar” nedeniyle yaşanabilecek kayıpları azalttığı savunulsa da toprak, hava ve su kirliliği; böcekler ve bu böceklerden beslenen kuşlar gibi çok sayıda canlı tipinin popülasyonunun azalmasıyla ilişkisi nedeniyle epey tartışmalı bir bahis. Buna ek olarak pestisitlerin insan sağlığına, doğurganlıktan kansere kadar farklı tesirleri var. Diğer yandan kullanılmasının uzun vadede verimlik artışına neden olup olmadığı da kesin değil. Buğday Derneği’nin paylaştığı Tarım ve Ormancılık Bakanlığı verilerine göre 2014-2018 yılları arasında pestisit kullanımı yüzde 51 artmasına karşın, hektar başına ton olarak buğdaydaki randıman artışı yüzde 14, meyve kümesinde yüzde 14, zerzevat de yüzde 8 randıman kaybı söz konusu.

Heinrich Böll Stiftung Derneği tarafından 2021’de yayımlanan Et Atlası raporuna göre dünya çapında pestisit kullanımı 1990’dan beri ikiye katlandı. Bugün 4 milyon tonun üzerinde faal içerikten söz ediliyor fakat ticareti yapılan ölçünün daha fazla olduğu belirtiliyor Artan talepten en fazla faydayı ise pestisit üreticileri sağlıyor. Dünyanın en büyük beş pestisit şirketi dünya pestisit pazarının yüzde 70’ini denetim ediyor. Pazarın büyüklüğü 2019’da 60 milyar dolardı.

‘Zehirsiz tarım mümkün’
100 kurum ve inisiyatifin yan yana gelerek oluşturduğu Zehirsiz Sofralar Sivil Toplum Ağı pestisitlerin tabiat ve hayat maliyetlerinin yararını gölgelediğini savunuyor. Buna göre Uluslararası Organik Tarım Vakfı, agroekolojik tarım metotlarının pestisitlere maruz kalmayı engellerken, hava, toprak, yüzey suyu ve yeraltı suyu kalitesini de güzelleştirdiğini söylüyor. Agroekolojik metotlar daha az müdahale gerektirmesi ve toprağın canlılığını muhafazasına yardım ettiğinden iklim kriziyle mücadelede hayli çok önemli rol oynuyor. Var olan tarım besin sistemlerinin sürdürülebilirlik sorunu karşısında bu yolların tüm dünya nüfusunu beslemesinin mümkün olabileceği düşünülüyor. Zehirsiz Sofralar Platformu, beşere ve etrafa zarar veren tarım zehirlerinin yasaklanması için çevrim içi Zehirsiz Kampanya başlatmıştı. Kampanyaya 166 bini aşkın kişi imza takviyesi verdi. Platform’un açıklamasında şu sözler yer alıyor: “Tarım ve Orman Bakanlığı, AB geçiş sürecinde 200’ün üzerinde, Kampanya döneminde ise 27 pestisit etken hususunun yasaklanmasına karar verdi. Lakin kampanya talepleri arasında yer alan, Dünya Sağlık Örgütü’nün “son derece tehlikeli”, “yüksek düzeyde tehlikeli” ve “muhtemel kanserojen” olarak belirlediği 13 etken unsurdan 9’u hâlâ yasaklanmadı.”