Neden favori renklerimiz var ve çoğu kişi maviyi tercih ediyor?

Deneylerden birinde, bir ekranda renkli kareler gösterildi ve gönüllülerden bunları ne kadar beğendiklerini derecelendirmeleri istendi. Daha sonra renkler tekrar gösterildi, fakat bu defa kareler yerine objeler vardı. Her imajda dört renk tonundan biri hakimdi. Sarı ve mavi yüklü görüntüler denetim renkler olarak kullanıldı; bunlar zımba ya da tornavidai nötr objeleri tasvir ediyordu. Kırmızı ve yeşil fotoğraflar ise kasıtlı olarak çarpıtılmıştı. İştirakçilerin yarısına, olumlu anıları çağrıştıracak şekilde Sevgililer Günü’nde verilen güller ya da çilekleri kırmızı renkli objeler gösterilirken, yeşil görüntüler tiksinti uyandıracak şekilde tasarlanmıştı. Diğer yarısına ise bu çağrışımları bilakis çeviren görüntüler gösterildi: yeşil zirveler ya da kivi meyvesine karşı kırmızı renk sıyrık ya da yara.

Bu imgelerle birlikte renk tercihinde de bir değişiklik oldu. Deneklerin tercihleri olumlu ilişkisi olan renklere yönelmişti. Ancak bunun tesiri uzun sürmedi. Sonraki gün test tekrarlandığında, deneyde ortaya çıkan değişim ortadan kalkmış, iştirakçilerin gerçek dünyada deneyimledikleri renkler ağır basmıştı. Schloss, “Bu bize dünyayla ilgili tecrübelerimizin onu görme ve yorumlama biçimimizi daima olarak etkilediğini gösteriyor” diyor ve ekliyor: “Renk tercihlerini, o renkle ilgili günlük, alışılmış tecrübelerinizin bir özeti olarak düşünün.”

Mavinin üstünlüğü
Mavi renk tercihinin, 19. yüzyılda kaydedilen ilk renk çalışmalarından bu yana kesintisiz olarak devam ettiği görülüyor.

Bu renkle ilgili tecrübelerimizin çoğu olumludur: deniz yahut berrak gökyüzü aynıi. aynı şekilde Schloss’un çalışması, biyolojik atık ya da çürüyen besinlerle ilişkilendirilen çamurlu kahverenginin neden bu kadar tiksindirici olduğuna dair ipucu da sunuyor.

Erkekler için mavi, kızlar için pembe mi?
İsviçre’deki Lozan Üniversitesi’nde renklerin bilişsel ve duygusal çağrışımları üzerine çalışan deneysel psikolog Domicele Jonauskaite, küçük çocukların mavi ve pembeyi nasıl gördüklerini gözlemledi. Kız çocuklarının pembe renklere olan sevgisi 5 yahut 6 yaşlarında doruğa ulaşıyor ve ergenlik periyoduna geldiklerinde kayboluyor. “Erkek çocuklar ise en az 5 yaşından itibaren pembeden kaçınıyor. Bir erkek çocuğunun pembeyi sevmesi asiliktir… Yetişkin erkekler arasında ‘pembe benim favorim’ diyen birini bulmak zor.” Geçmişte birtakım araştırmacılar, cinsiyete bağlı bu renk tercihinin evrimsel olduğunu öne sürmüşlerdi: Yani avcı toplumlarda toplayıcı olan bayanlar, meyvelerle bağlantılı renkleri tercih ediyorlardı. Bunun tamamen saçmalık olduğunu söyleyen Jonauskaite, Peru Amazon’undaki köyler ve Kongo Cumhuriyeti’nin kuzeyindeki bir grup köylü çiftçi gibi global tesirlerden uzak kültürlerde renk tercihini inceleyen ve hiçbir kızın pembeyi tercih etmediğini gösteren birkaç yeni makaleye atıfta bulunuyor.

“Bu tercihte bulunmak yahut sevmemek için bir sosyal kimlik kodlamasına sahip olmanız gerekir” diyor. Aslında pembe 1920’lerden önce erkeksi bir renk olarak kabul ediliyordu; fakat 20. yüzyılın ortalarında kızlarla ilişkilendirilmeye başlandı.

Peki maviyi kim sevmez?
İngiltere’deki Sussex Üniversitesi’nde Renk Grubu ve Bebek Laboratuvarı’ndan Alice Skelton, en küçük çocukların bile renkleri algılayabileceğini ve tercih sırasına koyabileceğini öne sürüyor. Özellikle bebekler ve çocuklarla ilgilenen Skelton, erken yaşlardaki renk tercihlerinin ilerleyen yaşlarda nasıl estetik tercihlere dönüştüğünü daha iyi anlamayı hedefliyor. “Bebeklerin doğuştan itibaren renkleri göremediği büyük bir yanılgıdır, görebilirler” diyor ve gözün gelişiminin eşitsiz olduğunu belirtiyor. Yeşilleri ve kırmızıları algılayan reseptörler doğumda mavileri ve sarıları işleyenlerden daha olgunlaşmış olduğundan, bilhassa ağır kırmızılar yeni doğanlarda daha kolay algılanıyor.

Dünyada karşılaştığımız objelerin renklerine manalar yüklediğimiz ekolojik değer kuramı küçük çocuklarda bile geçerlidir. “Çocuklar renklere lakin bir fonksiyonu olduğunda dikkat ederler. Bundan bir şey öğrenmedikleri sürece renklere sahiden dikkat etmezler” diyor Skelton. İki şişe olduğunu düşünün. Biri yeşil, başkası pembe. Yeşil renkli şişe lezzetli bir sıvı içeriyor, pembe renkli olan ise ekşi bir karışım. Çocuklar bu renkleri not edecek ve hatırlayacaktır, zira ortalarındaki farkı bilmek bilişsel bir ödül sağlar. Skelton, “Olgun bir muzda olduğu aynıi, renk, bir objenin kimi özelliklerine dair faydalı bir ipucudur” diyor. Elbette bu olgun muz sarımsı kahverengi olabilir; bu renk, titiz yetişkinlerin laboratuvar testlerinde kaçınma eğilimi gösterdikleri renktir. Skelton, renk tercihi mavi olmayanlara teselli sunuyor. Tanınan olmayan tonlara yönelenler, çocukluklarıyla ilgili olumlu anıları olan makul bir devrin eseri olabilir (popüler koltuk renginin kahverengi olduğu 1970’lerde çocuklukları geçenler kahverengiye yönelebilir). Ancak enteresan bir öteki mümkünlük daha var: Çoğu insan için görsel ahenk, zevk veren hisler ve çoklukla pozitif çağrışım yaratan mavinin uyandırdığı kolay hisler caziptir. Skelton’a göre, “Bazıları homeostaziyi (iç denge) sağlamaya çalışırken, kimileri da duyum arayışında olabilir; tıpkı birtakım insanların erkenci, kimilerinin gece kuşu olması. Görsel sistemlerine yahut estetik tercihlerine meydan okuyan şeyler arayışında olan sanatkarları düşünün.” Şüphesiz onlar çocukluğunda mavi boya kalemine uzanmayanlardır.