AB’nin Ankara’yı kızdıran “Stratejik Pusulası” Türkiye için ne öngörüyor?

Paha Akal

Avrupa Birliği’nin (AB) stratejik bağımsızlığını güçlendirmeyi hedefleyen “Stratejik Pusula” isimli dokümanın Brüksel’de bu hafta yapılacak AB Liderler Zirvesi’nde onaylanması bekleniyor.

AB’nin yeni güvenlik doktrini olarak da isimlendirilen bu evrak başkanların onayına sunulmadan önce, savunma ve dışişleri bakanları tarafından Brüksel’de hafta başında yapılan toplantıda kabul edildi.

AB’nin “ortak stratejik vizyonunu” temsil ettiği belirtilen evrakta, karşı karşıya bulunulan krizler ve tehditler ile bunlara karşı koyabilmek için gelecek 5-10 yıllık periyotta atılması hedeflenen adımlar sıralanıyor.

Doküman, AB’nin “küresel bir aktör” olma amacının çok önemli bir göstergelerinden biri olarak görülüyor. Stratejik Pusulazamanda, AB’nin güvenlik ve savunma siyasetleri alanında 2030 yılına kadar atacağı adımlar için bir yol haritası oluşturuyor.

AB, Türkiye’yi stratejik vizyonunda nasıl konumlandırıyor?

47 sayfalık Stratejik Pusula evrakında Türkiye’ye, “Karşı Karşıya Bulunduğumuz Dünya” başlığını taşıyan ilk kısımda, “Stratejik Çevremiz” alt başlığı altında değiniliyor.

“Günümüzde AB, istikrarsızlık ile ihtilaflarla çevrili ve sonlarında bir savaş ile yüz yüze bulunuyor” tabirlerine yer verilen bu kısımda, Türkiye’nin de bulunduğu AB’yi çevreleyen bölgelerdeki riskler ve tehditler sıralanıyor.

AB’yi çevreleyen bölgelerdeki riskler ve tehditler sıralanırken, “Tehlikeli bir karışım teşkil eden silahlı saldırganlıklar, yasa dışı ilhaklar, kırılgan devletler, revizyonist güçler ve otoriter rejimler ile karşı karşıya bulunmaktayız” deniliyor.

Bu bölgelerde, Avrupa’nın güvenliğini tehdit eden eşzamanlı tehditlerin yeşerebildiği vurgulanırken, bu tehditler şöyle sıralanıyor: Terörizm, şiddet içeren aşırılıklar, organize suçlar, hibrit ihtilaflar, siber taarruzlar, sistemsiz göçün araçsallaştırılması, silahlanma, silahların denetlenmesini öngörüne mimarinin giderek artan bir şekilde aşındırılması.

Mali istikrarsızlık telaşı vurgulanıyor

Bu kısımda ayrıyeten mali istikrarsızlık, sosyal ve ekonomik alanda oluşan uçurumların artmasının, tehdit niteliğindeki tehlikeli dinamikleri daha da alevlendirebileceği uyarısı yapılıyor, bunun AB’nin güvenliğini olumsuz etkileyebileceği vurgulanıyor.

Bununderhal akabinde sırasıyla Batı Balkanlar, AB’nin doğu hududu ile Kuzey Kutup bölgesindeki güvenlik meseleleri ve tehdit algılamalarına yer veriliyor.

Evrakta, AB’nin güneyindeki komşu bölgelerdeki gelişmeler mercek altına alınırken, Libya ve Suriye krizlerinin tahlile kavuşturulamadığı, bunların kalıcı ve yayılan bölgesel sonuçlar doğurduğu vurgulanıyor.

Bu bölgelerin terör hareketleri, insan kaçakçılığı ve organize suçlar tehditleriyle karşı karşıya bulunduğu, bunların Akdeniz’in her iki yakasını da etkilediği vurgulanıyor.

Doğu Akdeniz eleştirisi

Evrakta, Doğu Akdeniz’de son devirde yaşanan gerilimlerede yer verilirken, Türkiye’nin siyasetleri eleştiriliyor.

Türkiye’nin, AB üyesi ülkelerin egemenlik haklarını ihlâl ettiği, bunu yaparken milletlerarası hukuka da aykırı hareket ettiği belirtilirken, Ankara’nın sistemsiz göçü de dış siyasette bir araç kullandığı ifade ediliyor.

Bununla birlikte AB’nin Türkiye ile iyi ilgiler geliştirmek istediğine de işaret edilerek şu dikkat cazip tespitlere yer veriliyor:

“Doğu Akdeniz’de, AB üyesi ülkelere karşı provokasyonlar ile tek taraflı eylemler ve milletlerarası hukuk dışı şekilde egemenlik haklarının ihlâlleri, sistemsiz göçün araçsallaştırılması nedeniyle tansiyonlar sürüyor, tansiyonların süratli bir şekilde tırmanma potansiyeli var, istikrarlı ve inançlı bir ortamı temin etmek kadar, iş birliğine dayalı ve karşılıklı fayda sağlayacak, iyi komşuluk ilişkileri unsurları ile uyumlu bir ilgi, hem AB’nin hem Türkiye’nin çıkarınadır.”

Bu kısmın sonunda ise “Bu tehdit ve sınamaların bütünü, yurttaşlarımızın güvenliğini, kritik altyapımızı ve hudutlarımızın bütünlüğünü etkiliyor” deniliyor.

Ortak çıkarlar tabanında iş birliği

AB’nin “ortak stratejik vizyonunda” Türkiye ile ilişkileri nasıl şekillendirmek istediğinin ipuçlarına, iş birliklerinin mercek altına alındığı 5. kısımda yer veriliyor.

“Partnerlik, AB’nin global stratejik bir oyuncu olma gayesini destekleyecek temel bir araçtır” sözlerine yer verilen bu kısımda, AB’nin “stratejik partnerinin” NATO olduğu, Rusya’nın Ukrayna’ya askeri saldırısının Euro-Atlantik güvenliği için bu ittifakın ne kadar değer taşıdığını ortaya koyduğu vurgulanıyor.

Evrakta ayrıyeten dünya genelinde “ikili iş birliklerine” yük verileceği, paylaşılan ortak kıymetler ve çıkarlar tabanında, mevcut bağlantının yoğunluğu ve özgün niteliklerini dikkate alan, bağlantının niteliğine göre şekillendirilecek, partnerlikler inşa edileceği kaydediliyor.

AB’nin bu hedef doğrultusunda partnerleriyle siyasi diyaloğuna, güvenlik ve savunma hususlarını sistematik bir şekilde eklemleyeceği belirtilen evrakta, ABD ile partnerliğin “stratejik önem” taşıdığı, güvenlik ve savunma alanındaki iş birliğinin derinleştirilmek zorunda olunduğu vurgulanıyor.

Norveç ve Kanada ile “yapıcı ilişkilerin” derinleştirileceği aktarılırken, AB’nin İngiltere ile kapsamlı ve argümanlı güvenlik ve savunma angajmanına açık olduğu belirtiliyor.

Ankara’ya şartlı, ihtiyatlı iş birliği mesajı

İngiltere’den sonra Türkiye’ye yer verilen bu kısımda, iş birliği için şöyle bir çerçeve çiziliyor:

“Orta Güvenlik ve Savunma Siyaseti misyon ve operasyonlarına katkı sunan Türkiye ile iş birliğine ortak çıkarların örtüştüğü alanlarda devam edeceğiz. Biz karşılıklı fayda sağlayan partnerliğin geliştirilmesine bağlı olmaya devam ediyoruz. ama bu Türkiye tarafının da, Avrupa Konseyi’nin 25 Mart 2021 açıklaması ile uyumlu şekilde, aynı iş birliği yolunda ilerleme kaydedilmesine bağlılık göstermesini, tansiyonun düşürülmesinde süreklilik ve AB’nin korkularının dikkate alınmasını gerektiriyor.”

Aday değil partner

Stratejik Pusula evrakında, Türkiye’nin AB’ye aday ülke statüsüne herhangi bir atıf yapılmıyor.

Dokümanda, Türkiye ile alakalar konusunda, Ankara’nın AB’nin beklentilerine karşılık vermesi kuralıyla “ortak çıkarlar” yerinde ilerlemeye vurgu yapılması, bu çerçevede şekillendirilecek bir “ikili iş birliği” çerçevesinin öngörülmesi dikkat çekiyor.

Ankara’dan tepki: “Şaşarak ‘pusula’ olmaktan çıkan belge”

AB Liderler Zirvesi’nde onaylanması beklenen Stratejik Pusula evrakına Ankara sert tepki gösterdi.

Türkiye Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada AB, “gerçekleri ve doğruları ıskalamış olmakla” eleştirilirken, “tam üyelik adayı olan bir NATO Müttefikini bu derece sığ bir bakışla ele alması AB için bir vizyonsuzluk ve talihsizliktir” denildi.

Açıklamada Stratejik Pusula evrakı için, “Doğru tarafı göstermekten şaşarak ‘pusula’ olmaktan çıkan belge” tarifi yapılırken şunlar kaydedildi:

“Belgenin bilhassa ülkemize atıfta bulunulan Doğu Akdeniz kısmının, Türkiye’nin ve Kıbrıs Türklerinin bu denizdeki haklarını yok sayan ve maksimalist deniz yetki alanı iddiaları bulunan iki AB üyesi tarafından AB’ye dikte ettirildiği, bu haliyle milletlerarası hukuka, teamüle ve hatta AB’nin kendi müktesebatına aykırı ve gerçeklikten kopuk olduğu görülmektedir. Bu anlayışla doğru tarafı göstermekten şaşarak ‘pusula’ olmaktan çıkan belgeyi ‘stratejik’ olarak görebilmek de güçtür. Bu dokümanın AB’yi Doğu Akdeniz’de, tahlillerin değil, sıkıntıların kesimi yapacağı ve doğru stratejilere taşımayacağı aşikardır.”

Stratejik Pusula ile ne hedefleniyor?

AB üye ülkeleri, Stratejik Pusula ile ilk defa ortak güvenlik ve savunma vizyonu ile maksatlarının detaylı bir şekilde sıralandığı bir stratejik doküman kabul etmiş oluyor.

AB bu evrakta hedeflenen adımları atarak, krizler karşısında daha süratli ve kararla bir şekilde hareket etmeyi, süratli değişen tehditler karşısında yurttaşlarının güvenliğini sağlamayı, global bir aktör olabilmek için ihtiyaç duyulan askeri yetkinlikler ve teknolojilere yatırım yapılmasını, partnerlerle de ortak maksatlara ulaşabilmeyi amaçlıyor.

Bu bağlamda askeri yetkinliklerin güçlendirilmesinden, sistemli askeri tatbikatların yapılmasına, hibrit tehditlere karşı tesirli karşılık verebilme kapasitesinin geliştirilmesinden, ortak siber savunma siyasetinin güçlendirilmesine ve bir AB uzay stratejisinin geliştirilmesine varan pek çok başlıkta somut atılımlar öngörülüyor.

İki yıl önce hazırlanmaya başlanan dokümanın ilk taslağı 28 sayfa uzunluğundaydı ve Kasım ayında üye ülkelerle paylaşılmıştı. Hafta başında AB bakanları tarafından kabul edilen son halinin ise 42 sayfa uzunluğunda olması dikkat çekti.

Rusya’nın Ukrayna’ya saldırması, Avrupa’nın bir savaşa sahne olması nedeniyle evrakın yeniden gözden geçirildiği, Rusya’ya yönelik sözlerin sertleştirildiği belirtiliyor.