Veliaht Prens’in ziyaretine bakış ve beklentiler ne yönde?

Türkiye, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman’ı ağırlamaya hazırlanırken, Cemal Kaşıkçı cinayeti nedeniyle sert eleştirilen Suudi Arabistan’a yönelik tavrın değişmesinde gerek farklılaşan bölgesel dengelerin gerek içinde bulunulan ekonomik darboğazın rol oynadığı tespiti yapılıyor.

Türkiye’den önce Mısır ve Ürdün’e de gideceği açıklanan Muhammed bin Selman’ın Çarşamba günü Ankara’daki temaslarında yatırım ve enerji gibi alanlarda bir dizi muahedenin imzalanması bekleniyor.

Enflasyonun düşürülemediği ve döviz üzerindeki yukarı taraflı baskının sürdüğü bir devirde Veliaht Prens bin Selman’ın ziyaretinden çıkacak sonuçlar piyasalarda da dikkatle takip ediliyor. Kulislere yansıyan bilgilere göre Ankara daha önce Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile yaptığı swap mutabakatlarının bir benzerini Riyad ile de yapmak istiyor ve bir müddettir bunun için gayret harcıyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ziyarete ilişkin açıklamasında “Bundan sonraki sürece yönelik, Türkiye-Suudi Arabistan bağlantılarını çok daha ileri düzeyde nerelere taşıyabiliriz, bunları değerlendirme fırsatı bulacağız” diye konuşmuştu.

Veliaht Prens bin Selman’ın ziyaret çeşidi, gazeteci Cemal Kaşıkçı’nın öldürülmesinin akabinde Körfez bölgesi dışına yapacağı ilk ziyaret olması açısından kıymet taşıyor.

İlişkilerde olağanlaşmaya nasıl gelindi?

Suudi Arabistan’ın İstanbul Başkonsolosluğuna 2 Ekim 2018’de giren gazeteci-yazar Cemal Kaşıkçı’dan bir daha haber alınamamış, daha sonra öldürüldüğü ortaya çıkmıştı. Türkiye o periyottaki siyasetleri kapsamında Suudi Arabistan ve bilhassa de cinayet buyruğunu vermekle suçladığı Veliaht Prens için sert bir siyaset takip etmiş ve cinayeti uluslararası kamuoyunun gündemine taşımak için efor sarf etmişti. Görevliler için ayrıyeten iç hukuk yollarına da başvurulmuştu.

Cumhurbaşkanı Erdoğan cinayetin akabinde Aralık 2018’de yaptığı açıklamalar ile uluslararası basında kaleme aldığı makalelerde sert sözler kullanmış ve “İslam dünyasından kimi bölümler ve ülkeler ne yazık ki doların ve riyalin kurbanı olanlar bu olaylar karşısında hakkı ve hakikati söylemediler. Hak yerini bulacak. Adalet yerini bulsun” demişti.

Ancak geçen yıllar içinde ABD’nin eski Başkanı Donald Trump’un yerine Demokrat Parti’den Joe Biden’ın gelmesi, İsrail ile Arap ülkeleri arasında başlayan yakınlaşma, ekonomik nedenler gibi etkenlerle Körfez bölgesinde istikrarlar değişti.

Bu kapsamda bölgede sıkıntılı olduğu ülkelerle olağanlaşma adımları başlatan Türkiye, hem bölgesel dengelerin değişmesi hem de içinde bulunduğu ekonomik darboğaz ve sıcak para gereksiniminin da tesiriyle Suudi Arabistan ile münasebetlerini onarma yoluna gitmeye karar verdi.

İstanbul 11’inci Ağır Ceza Mahkemesi, Adalet Bakanlığının olumlu görüşü üzerine Cemal Kaşıkçı davasını Nisan ayında Suudi Arabistan’a devretti ve böylece Riyad’ın ilgilerin düzelmesinin önünde pürüz gördüğü konu aşılmış oldu.

Bu gelişmenin akabinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan Nisan ayı sonunda Suudi Arabistan’ı ziyaret ederek daha önce ağır sözler kullandığı Veliaht Prens ile görüştü ve birlikte fotoğraf verdi. Erdoğan’ın görüşmelerinin akabinde Riyad idaresinden iade-i ziyaret bekleniyordu.

Veliaht Prens ile ilişkiler neden onarılıyor?

Bu ortada Kaşıkçı cinayeti nedeniyle bin Selman’ı sert lisanla eleştiren liderler arasında yer alan ABD Başkanı Joe Biden’ın da Temmuz ayı ortasında Suudi Arabistan’a gitmesi bekleniyor.

Peki Türkiye ve ABD de dahil kimi ülkelerin Kaşıkçı cinayetini geri planda bırakarak Veliaht Prens ile ilişkileri onarmasının arkasında yatan sebepler neler?

Türkiye’nin eski Katar büyükelçilerinden Mithat Rende Muhammed bin Selman’ın Ankara ziyaretini genel manada Türkiye’nin bölgede İsrail, Birleşik Arap Emirlikleri ve Mısır ülkelerle attığı olağanlaşma adımlarının bir modülü olarak değerlendiriyor.

Ukrayna savaşıyla birlikte artan petrol fiyatlarının yalnızca Türkiye’yi değil diğer ülkeleri de Riyad’a karşı yumuşamaya mecburen de olsa ittiğini söyleyen Rende, sözlerini şöyle sürdürüyor:

“Ukrayna savaşı ve Avrupa’nın karşı karşıya bulunduğu enerji krizi ile mücadele için, ki kış geldiğinde daha önemli şekilde hissedilecek bu kriz, dünyada ekstra kapasitesi olan birkaç ülkeden birisi Suudi Arabistan. Bu ekstra kapasitenin kullanılması gerekiyor, miktarı 2-2,5 milyon varil kadar. Biden bunun için gidiyor. Biraz da iş başa düştü yani. Gerçek politik gereği bir durum denilebilir, tavrını beğenmeyebilirsinizfakat bir taraftan da çalışmak mecburiyetindesiniz.”

“Veliaht Prens’le bir 50 yıl mı?”

Nişantaşı Üniversitesi Öğretim Üyesi Ali Semin de Veliaht Prens ile münasebetlerin geliştirilmesinde bölge istikrarlarının değişmesinin yanı sıra Kral’ın sağlık durumunun giderek kötüleşmesine de işaret ediyor.

Kral Selman bin Abdülaziz Al Suud’un çok yaşlandığını ve önemli sağlık sıkıntıları bulunduğunu hatırlatan Semin, işleri fiili olarak Veliaht Prens’in yürüttüğünü söylüyor ve şöyle konuşuyor:

“Bu yalnızca ABD için değil Türkiye için de bir risk. Krallık görevi artık üçüncü jenerasyona geçiyor. Şu anda Veliaht 37 yaşında ve bir 50 yıl görevi götürse… Siz 50 yıl kriz yaşadığınız bir hükümdarla olacaksınız demektir. Ayrıyeten şimdi bir diyalog kurmak değil de baba hayatını kaybettikten ve iktidara geldikten sonra Veliaht ile ilgi kurmak daha çok reaksiyona yol açar. Onun için Türkiye’nin bence bu basamakta kral hayatını kaybetmeden önce bir adım atılması gerekiyordu.”

Büyükelçi Rende ise Suudi Arabistan’da kral olmanın tahminen daha kolay olabileceğini fakat sürdürmenin o kadar kolay olmadığını ifade ederek, “Çünkü orada çok önemli istikrarlar söz mevzusudur. Şu anda Veliaht Prens kontrolü tam gibi görünüyor. ama hiç belli olmaz. Körfez ülkelerinde ve Ortadoğu’da kimin ne zaman ne kadar ıslak tabanda yürüdüğünü hiç bilemezsiniz” yorumunu yapıyor.

Kaşıkçı cinayeti unutuldu mu?

Bin Salman’ın ziyareti öncesinde Kaşıkçı cinayetinin unutulduğu ile ilgili tenkitler de devam ediyor.

Dış siyaset yorumcularına göre ise bahse “real politik” açısından da bakmak gerekiyor. Dr. Ali Semin, “Kaşıkçı olayı çok büyük ve insanlık dışı bir olay” derken, bununla birlikte uluslararası ilişkiler açısından bakıldığında hiçbir devletin “kalıcı düşman yahut kalıcı dost” olmadığını belirtiyor.

Semin, yalnızca Türkiye ile Suudi Arabistan arasındaki bağlantıların düzelmediğini, bölge ülkelerinin birbiri ile ilgilerinde de farklı bir basamağa geçtiğini söyleyerek, Türkiye açısından yalnızca Katar üzerinden bir Körfez siyasetinin yahut yalnızca Katar üzerinden bir Ortadoğu siyasetinin tam manasıyla sonuç vermediğini kaydediyor.

Emekli Büyükelçi Rende ise Kaşıkçı cinayeti ile irtibatlı tenkitlerle ilgili olarak Körfez ülkelerindeki kraliyet üyelerinin “cezasızlık” haline dikkat çekiyor. Bu prenslerin güya “insan üstülermiş” gibi yetiştirildiğini ve bunun da onları bir çeşit “kibre” sevk ettiğini belirten Rende, şöyle konuşuyor:

“Çok kolay zenginliğin de verdiği bir kendini aşırı muktedir hissetme hali içindeler. Bu kibir ve aşırı muktedir hissetme hali bir cezasızlık kültürüne de yol açıyor. Yani ‘ben yaparım, isterim, olmayacak şeyler de isterim, olmayacak şeyler de yaparım. Sonra gerekirse para öderim yani, bunun parasını da öderim’.”

Rende, bölgeye dair projeksiyonunda ise İran, Türkiye, Mısır, İsrail, Suudi Arabistan bölgesel güçler arasındaki mücadelenin devam edeceğini lakin vakitte diyalog kapısının da açık kalması gerektiğini ifade ederek, “Aksi halde Ortadoğu’da etnik, dini, mezhepsel çatışmalar devam edecek ve kan akacaktır. Yani istikrar için refah lazım, ekonomik işbirliği lazım” diyor.