Yüksek güvenlikli cezaevlerinde 12 Eylül esintileri: Tek kişilik hücrede 23 saat

Türkiye genelinde kurulmuş 13 adet yüksek güvenlikli hapishaneyle ilgili olarak, Sincan’daki iki cezaevinde yapılan incelemeler sonucunda hazırlanan raporda, tutuklu ve mahkumların çarpıcı iddiaları yer aldı. Tutuklu ve mahkumlar, günde 23 saati tek kişilik hücrelerde geçirdiklerini, temel haklarının ihlal edildiğini, Meclis TV izlemelerinin, Süper FM dışında radyo kanalı dinlemelerinin engellendiğini ifade etti.

Özgürlükçü Hukukçular Derneği’ne

Yüksek güvenlikli olarak inşa edilen F tipi cezaevlerinden farklı biçimde ve standartta inşa edilen yüksek güvenlikli cezaevleriyle ilgili olarak çok sayıda şikâyet başvurusu yapıldı. Özgürlük İçin Hukukçular Derneği Ankara Şubesi, gelen müracaatlar üzerine inceleme başlattı. Ankara Sincan’da inşa edilen iki farklı yüksek güvenlikli cezaevinde incelemelerde bulunan avukatlar, tutuklu ve mahkumların genel olarak, “Belirli sosyal haklardan yararlandırılmadıklarını, talep ettikleri süreli-süresiz yayınların bir kısmının kendilerine verilmediğini, yemeklerin yetersiz ve kötü olduğunu, kurumda hijyen kurallarına itina gösterilmediğini” söylediklerini kayda aldı. İncelemeler sonunda Bilgi Edinme yoluyla Adalet Bakanlığı’na sorular yöneltildi lakin tatmin edici cevaplar alınamadı. ÖHD Ankara Şubesi tarafından tespitler, görüşme notları ve bakanlıktan gelen cevaplar raporlaştırıldı. Raporda, tespitlerin yanı sıra hak ihlalleri sıralanarak, tekliflerde bulunuldu.

Odalarda bile kamera

Tutuklu ve mahkumların raporda yer verilen anlatımları da dikkati çekti. Görüşme yapılan isimlerden biri, özetle şunları aktardı:

“Üç kişilik odada tek başımıza kalıyoruz. Ortak alan olan mutfak kısmında kameralar var ve bu kameralar odaların içlerini de görüyor. Zaman zaman cezaevi yönetimi kameraların görüntü alabilmesi için “ışıkları kapatmayın” ikazında dahi bulunabiliyor. Havalandırma çok küçük. Duvarlar çok yüksek ve hiç güneş almıyor. Havalandırmaya günde bir saat çıkabiliyoruz. Sosyal etkinliklere izin verilmiyor. Kitapların çoğu keyfi yasaklanıyor.

“Kürtçe geçen kitaba izin yok”

İçerisinde Kürtçe geçen her herhangi bir kitap hiçbir şekilde teslim edilmiyor. Kütüphaneden on beş günde bir 2 kitap almamıza izin veriliyor. Odada en fazla 18 kitap bulundurulabiliyor. Bu sayıya en ufak bir broşür, kelamlık bile dahil ediliyor. Mecmuaların hiç biri verilmiyor. Yeni Hayat Gazetesi verilmiyor.

Sadece Süper FM

Radyo olarak sadece Süper Fm isimli radyoyu dinlemeye mecbur bırakılıyoruz. Yemekler kötü ve yetersiz porsiyonlarda geliyor. Hijyen bakımından yetersiz temizlik gereci veriliyor. Sırf tek havlu almamıza izin veriliyor. Uzaklıklı olmak kaydıyla yarım saat açık görüş hakkımız var.”

“Elektrik faturası ile baş edilemiyor”

“Her ay artarak farklı bir elektrik faturası geliyor. Berbere çıkarılmıyoruz ve birbirimizi tıraş etmek zorunda kalıyoruz.

“Cama çekiçle vuruluyor”

Camın demirlerine her sabah çekiçle vuruluyor, itiraz edildiğinde alışın deniliyor. Birtakım işçi aramayı dağıtma şeklinde yapıyor. Üç bireyden fazla spora ve havalandırmaya çıkılamıyor. Meclis televizyon kanalının izlenmesine izin verilmiyor. Buzdolabını elektrik fiyatları sebebiyle kapatmak zorunda kaldık. Kantinden bir şey alamıyoruz. Şort, görsel disiplini bozduğu gerekçesiyle yasak. Birinci müdür kimseyle görüşmüyor, ikinci müdür ise şartlara tepki gösterilirse bizim için iyi olmayacağını belirtiyor.”

Tek kişilik hücrede 23 saat

Aynı isimlerle, ilerleyen aylarda da görüşme yapıldı. İki isim bu görüşmede de şunları anlattı:

“12 metrekarelik tek kişilik odalara alındık. Tek koridorda 6 hücre yer alıyor. Günde 1 saat havalandırmaya çıkabiliyoruz. Günün 23 saati tek kişilik hücrede tutuluyoruz. Haftada üç dört defa arama yapılıyor. Spor saati aramaya denk getirildiği için kullanılamıyor. Tüm kolilerin geri gönderilmesi sebebiyle mevsim değişikliklerine uygun kıyafet, eşya ve diğer mecburî gereksinimleri temin edemiyoruz.

Açlık grevi ile protesto

Aynı hapishanede kalan 6 hükümlü ve tutuklu ise şunları anlattı:

“Tutuklu statüsünde bulunan mahpuslar yararlanması gereken haklarını kullanamıyor. 20-21-22-23 Haziran 2022 tarihlerinde “Baskılar bizi yıldıramaz, Azaplar bizi yıldırmaz, Devrimci tutsaklar teslim olamaz.” şeklinde marş söyledikleri için “1 ay haberleşme ya da iletişim araçlarından mahrum bırakma ya da kısıtlama” şeklinde ve “ 1 ay ziyaretçi kabulünden mahrum bırakma” şeklinde disiplin cezaları verildi. Hapishane şartlarının düzeltilmesi talepli 3 günlük açlık grevine girdik. Bu hareketten kaynaklı haklarında “1 ay kimi etkinliklere katılmaktan alıkoyma (kültürel ve sportif faaliyetlerin tümü)” ile “1 ay ücret karşılığı çalışılan işten mahrum bırakma “ şeklinde disiplin cezaları verildi.

Kıyafet yıkamak da yasak

Farklı dört hükümlü ve tutuklu ile yapılan görüşmede de şunlar aktarıldı:

“Cezaevi tekli koğuş sistemi şeklinde. Koğuşlar birbirinden uzak, tam bir tecrit sistemi ile inşa edilmiş. Her bloğun havalandırması dahi farklı. Her odanın kendi havalandırması yok. Öteki bir kısma havalandırmaya götürülüyoruz. Asacak yer olmadığından kıyafet ve battaniyeleri yıkayamıyoruz.”

“İntiharlar tek kişilik hücrelerden”

Raporun değerlendirme kısmında, bilgi edinme müracaatlarına yetersiz karşılıklar verildiği aktarılarak, şunlar kaydedildi:

“Mahpus beyanları değerlendirildiğinde; Sincan Yüksek Güvenlikli Hapishanelerindeki uygulamaların 1987 Avrupa Cezaevi Standart Kuralları’na aykırı olduğu tespit edilmiştir.  Türkiye’de neredeyse hapishanelerin tamamında sportif, kültürel ve sosyal faaliyetler engellenerek mahpuslar sosyal izolasyona tabi tutulmaktadır.

Mahpusların tek kişilik odada tutulmaları, havalandırmalarının ortak olmaması, diğer odaların uzak bloklarda bulunması, havalandırma saatlerinin kısıtlanması ve tekrar tecrit şartlarında havalandırmaya çıkarılmaları sistematik bir tecrit uygulaması manasına gelmektedir. Mahpuslar gece-gündüz tekli odalarda tutulmaktadır. Odalar, sadece geceleme için değil, tüm ömürlerini geçirecekleri üniteler olarak kullanılmaktadır. Bu ise, mahpuslar için fiili tecrit sistemidir. Gerçekten yüksek güvenlikli cezaevleri yalnızca Sincan Kapalı Cezaevi Yerleşkesinde değil diğer kentlerde de ihlallerle gündeme gelmekte ve bunun yerel bir idari sorun olmaktan öte bütüncül bir siyaset olduğu anlaşılmaktadır. Soyut münasebetlere ve savlara dayanan idari müşahede şura kararları ile üniversal insan hakları ve infaza hâkim olan temel unsurların yanı sıra pozitif, aktüel mevcut hukukun da yok sayılarak tecrit sisteminin sistematikleştirilmesi ve yerleşik hale getirilmesi söz bahsidir.

Ziyaretçi görüşleri, telefon görüşleri, basın yayın ve televizyon kanallarına erişimleri engellenerek dış dünyayla bağları ortadan kaldırılmaya çalışılan mahpusların avukat görüşleri de engellenmek istenmiş ve fiili tecrit sistemine yeni bir boyut eklenmiştir. Bu sebeple avukat görüşünün engellenmesi yalnızca bir savunma hakkı ihlali değil sosyal izolasyonun bir kesimi olarak da görülmektedir.

Ayrıca mahpusların odalarını izleyen kameraların varlığı ve mahpusların özel alanlarına müdahalesi F Tiplerinde olduğu benzeri “gözetlenebilir hücre” anlayışının devamı niteliğindedir.

Böyle bir sistemde, insan onuru birkaç istikametten ihlal edilmektedir. Tecridin müddetinin ötesindeki sonuçları, insanlarla temastan yoksun edilmekten başlayarak işkence ve kötü muamele riskinin artması ve mahpusların ruh sağlığı hakkının ihlal edilmesine kadar ilerlemektedir. Son 1,5 yıldır cezaevinde intihar sonucu gerçekleştiği iddia edilen mahpus ölümlerinin birçoklarının tek kişilik hücrelerde meydana gelmiş olması hem tecrit halinin ruh sıhhatinde yarattığı etkiyi ortaya koymakta diğer yandan mahpusların tek başına tutulmaları halinde fiili işkence ve kötü muamele riskine açık hale getirilerek şüpheli ölümlerin arttığını göstermektedir. 22.07.2022 tarihinde Diyarbakır 2 Nolu Yüksek Güvenlikli Cezaevi’nde bulunan siyasi tutuklu Kadri Ekici’nin can kaybı bulunması ve Ekici’nin, son bir yıldır tekli hücrede tutulması da bu kapsamda değerlendirilmelidir.”

Raporun sonuç kısmında şu taleplerde bulunuldu:

-Mahpusların tekli odalarda tutulması uygulamasına son verilmesi,

-“Ceza İnfaz Kurumlarının Tahsisi, Nakil Süreçleri ve Diğer Kararlar Hakkında” başlıklı genelgesinin üçüncü kısmında yer alan “ortak etkinlikler” kısmının 13. Unsuru yeterince mahkûmlara diğer koğuşlarda bulunan mahkûmlarla en az 10 saatlik sohbet hakkı tanınması,

-Mahpusların havalandırma şartları ve saatlerinin minimum standartları karşılaması,

-Mahpuslar arasında ayrımcı uygulamalara son verilmesi,

-Hava şartları dikkate alınarak günlük en az 1 saat açık havada spor hakkı tanınması,

-Pandemi gerekçesiyle azaltılan açık ve kapalı görüş saatlerinde tüm hapishanelerde tekrar düzenleme yapıldığı da gözetilerek ayda 3 kere kapalı görüş hakkının, en az 1 kere açık görüş hakkının mahpuslara tanınması,

-Telefon görüş hakkının haftada en az bir sefer kullandırılması,

-Mahpusları hataları üzerinden kimliklendirmeye gitmenin objektif nesnel bir kamu hizmeti gereğine aykırı olduğu ve ayrımcılık yasağının ihlaline sebep olacağı kıymetlendirilerek bu uygulamadan vazgeçilmesi ve bu uygulamaya itiraz eden mahpusların disiplin cezalarının iptal edilmesi,

-Sağlık hakkı yeterince mahpusların hastane sevklerinin acilen yapılması ve kurum reviri içerisinde doktor bulunmasının sağlanması gerekmektedir.