Fehmi Koru: Yüz yıldır cumhuriyet Türkiye, lakin cumhurbaşkanını birkaç kişi belirliyor, nasıl bir şey bu?

Fehmi Koru*

‘‘Kral öldü, yaşasın yeni kral.’’

Monarşi ile yönetilen her ülkede en zirve yönetici olan hükümdarın ölümü sonrasında yaşananlar motamot üstteki tarihi değerlendirmedeki üzeredir.

En zirve yönetici -yani kral- öldüğünde onun yeri daha cesedi soğumadan doldurulur.

Yerine kimin geçeceği çoktan aşikardır zira.

Ölenin en büyük oğlu…

Dün de o denli bir gündü; İngiltere’de en zirve yönetici öldü, çabucak akabinde oğlunun onun yerine geçeceği açıklandı.

İngiltere’de tek fark, ölen en zirve yöneticinin kral değil kraliçe olması. Bir evvelki hükümdarın yerine geçecek erkek çocuğu yoktu, en büyük çocuğu olan kızı ‘2. Elizabeth’ ismiyle kraliçe ilan edilmiştii. Çok uzun süren devlet başkanlığı müddetince, eşi hep Kraliçe’nin iki adım gerisinde yer aldı.

Yeni devlet başkanı, ölen kraliçenin oğlu da, ‘3. Charles’ ismiyle kral oldu.

Kraliçe, vefatından yalnızca bir gün önce, onayı için bakanlar kurulu listesini kendisine getirmesi vesilesiyle ülkesinin yeni başbakanını kabul etmişti.

Her ölümlü gibi sonunda o da dünyaya veda etti.

96 yılın büyük kısmını kraliçe olarak yaşadıktan sonra.

O süre içerisinde tam 13 değişik başbakana ‘‘Hayırlı olsun’’ demişti Kraliçe Elizabeth; en son kutladığı başbakan Liz Truss oldu. O da kendisii bir kadın…

İngiltere’de kısa süre aralığında yaşanan, iki değişik yönetici belirleme tekniği örneği. Babadan oğula -son örnekte anneden oğula- geçen ve ekseriyetle evvelki kral ya da kraliçenin vefatıyla gerçekleşen devlet yöneticisi yanında, bir de sandıktan iktidar olarak çıkmış bir partinin kendi içinden birini başına geçirmesiyle gerçekleşen ülke yöneticiliği…

Aynı ülkede iki farklı yönetici tipi…

Monarşilerde bu türlü oluyor.

O cins idarelerde, hükümdarın ya da erkek evlat olmadığında tahta oturan kraliçenin bütün özelliği, belli bir ailenin ferdi olması.

Kanı kırmızı akan sıradan insanlardan farklı olarak üyelerinin mavi kanlı olduğu düşünülen bir aileden birine devlet idaresinin verilmesi, yani monarşi…

Halen başlarında birer kral -veya kraliçe- bulunan ülkeler var; çoğu da Avrupa’da bu ülkelerin…

Avrupa’daki kral ya da kraliçeler başında bulundukları ülkelerin ırkından olmak zorunda değiller; genelliklehepsi aileden insanlar…

Kraliçe Elizabeth’in Alman, eşi Prens Philip’in de Yunan kraliyet aileleriyle akrabalık bağı olduğu biliniyor.

İngiltere -veya Büyük Britanya yahut Birleşik Krallık- ülkesinin insanları -hiç değilse büyük bir bölümü- bu durumu önemsemiyor. Ara sıra ‘‘Günümüzde krallık olur mu, gitsin bunlar’’ sesleri işitilse de, o talep genel bir tasvip görmüyor.

Oysa bir yüzyıl öncesine kadar kraliyet ailelerince yönetilen pek çok Avrupa ülkesi halkları onlarla yolunu ayırmayı ve cumhuriyet idaresine geçmeyi tercih etmişti.

Girişi uzatmamın elbette bir nedeni var.

Biz de krallı -daha doğru tabirle sultanlı ya da padişahlı- bir ülke iken cumhuriyet sistemine geçmiş bir ülkenin vatandaşlarıyız. Cumhuriyetimiz bir yıl sonra 100 yaşına basacak. Kimlerin bizi yöneteceğini dört ya da beş yılda bir yapılan seçimlerde sandık belirliyor. Siyasi hayat içerisinde yer alanlar idareye talip oluyorlar, bizler de vatandaşlar olarak onlar arasında tercihte bulunuyoruz.

Demokratik cumhuriyetlerde idareler bu türlü oluşuyor.

İki sistemden birincisi, yani krallık sistemi, dıştan bakıldığında idarelerde bulunanlara daha cazip gelebilir. Bir defa başa taç geçtiğinde ölünceye kadar hep idarede kalmak nitekim cazip bir durum. Her dört-beş yılda bir kendini ‘seçmen’ denilen sıradan insanların takdirine terk etmek zor bir iş.

Konunun bir de istikrar ve kontrol düzenekleri tarafı var; demokrasilerden işi sahiden zor.

Bıkabiliyor da insanlar, hem de çok kolay bıkabiliyorlar.

Anayasa ve maddelerle bağlı olmak da aslında zor olan yönetim işini daha da zorlaştırıyor.

Siyasilerden belli strandartlara uymaları, idarede yer aldıklarında standart dışı davranmamaları bekleniyor.

İngiltere’de partisine beklenmedik bir seçim zaferi yaşatmıştı Boris Johnson, ama işte gördük, etrafından birilerinin yaş gününü konutunda kutlattığı bir münasebetle, başbakanlığının sonunu getiren bir süreç yaşandı.

Kral ya da kraliçe olsaydı bugün hala yerinde kalmayı sürdürecekti halbuki.

Liz Truss bugün ülkesinin başbakanıfakat o koltuğa oturabilmesi için bayağı sıkı bir mücadele vermesi gerekti. Ortaya ‘‘Adayım’’ diye atılan on kişi ortasından sivrilmesi, sona kalan iki adaydan biri olduğunda kendini sıradan partililere sempatik göstermesi ve var olan ülke meselelerinin üstesinden gelebileceği izlenimi vermesi gerekti.

Kraliçe Elizabeth’in bu türlü bir zaruriliği hiç olmadı; onun ölümü üzerine ‘kral’ olduğu ilan edilen Prens Charles’ın da o pozisyonu elde etmek için bir uğraş göstermesi gerekmedi. Yaşça kardeşlerinden büyük oğul olması kâfi bulundu.

Ülkemizde cumhuriyetin 100 yaşına gireceği önümüzdeki yıl yapılacak seçimin heyecanı siyaseti tesiri altına almış durumda. Ülkeyi yönetme kararında belirleyici olacak kitleleri etkilemek için çok taraflı çalışmalar yürütülüyor.

Ancak imajda hafif de olsa bir tuhaflık var. Cumhurbaşkanı seçeceğizfakat onun kim olacağına bizler değil az sayıda insan karar verecek. Cumhur İttifakı’nın küçük ortağı MHP ‘‘Aday belli, karar net’’ sloganıyla ilk olası ismin belirleyicisinin kendileri olduğunu ilan etti bile. Buna karşılık Millet İttifakı da ‘‘Aday 6’lı masa’da belirlenecek’’ formulüne kendisini bağlamış durumda; orada da adayı altı kişi belirleyecek.

Oysa, monarşi ile yönetilen ülkede, kimin başbakan olacağı zorlu bir yarış süreci sonucu belli oldu. ‘‘Ben adayım’’ diye ortaya çıkanlar partililere kendilerini beğendirmek için yarıştılar; sonunda kimin başbakan olacağını binlerce partili delege belirledi.

Size de bizdeki durum tuhaf gelmiyor mu?

Neden cumhurbaşkanı seçimine az sayıda insanın tercihiyle belirlenmiş iki adayla gidilsin ki? Neden çoklu bir adaylık süreci ve kitlelerin beğenisini yansıtan bir tercih sonucunda seçilmiş bir cumhurbaşkanımız olamıyor?

Cumhurbaşkanı Meclis’te seçilirken bile daha çok sayıda insanın -siyasinin- tercihi -oyları- söz konusuydu.

Bıraksınlar, kendilerini kimin yöneteceğine sahiden halk karar versin.

*Bu yaz fehmikoru.com adresinden motamot alınmıştır.