Deniz mayını nedir, Türkiye’ye ulaşan mayınlarla ilgili neler biliniyor?

Rusya’nın 24 Şubat’ta Ukrayna’yı işgale başlaması sonrası Türkiye kara sularında deniz mayını tehdidi baş gösterdi. Cumartesi (26 Mart) ve Pazartesi (28 Mart) günleri, biri İstanbul Sarıyer, oburu Kırklareli İğneada açıklarında iki mayın tespit edildi. Balıkçılar tarafından tespit edilen mayınların imha edildiği açıklandı. Mayınlar can ya da mal kaybına neden olmadı. Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar, Salı günü yaptığı açıklamada “Mayın avlama gemilerimiz, deniz karakol uçaklarımız hepsi teyakkuz halinde. Alınan her ihbar anında bedellendiriliyor ve gereği yapılıyor. Tespit edilen mayınlar emniyetli bir şekilde anında imha ediliyor” dedi. Mayınların menşei ile ilgili net bir ülke ismi vermekten kaçınan Akar, “Ukrayna’da döşenen mayınlar mı geldi yoksa öbür mayınlar mı devreye girdi; bu bahiste emin olmadan bir şey söylemek doğru olmaz. Bununla ilgili çalışmalarımız devam ediyor” diye konuştu. Pekala bu mayınlar nereden gelmiş olabilir, Rusya ve Ukrayna ne diyor, Karadeniz’de ne kadar mayın olduğu tahmin ediliyor ve ne kadar tehlikeliler? Deniz mayınları ile ilgili merak edilenleri 16 yıl Deniz Kuvvetleri’nde görev yapmış olan savunma analisti Tayfun Özberk ile konuştuk, askeri uzmanların açıklamalarını derledik.

BBC

Türkiye sularında şu ana kadar nerelerde, kaç mayın bulundu?
26 Mart Cumartesi sabahı İstanbul’un Karadeniz kıyısında, Sarıyer açıklarında balıkçılar tarafından denizde bir cisim fark edildi. Balıkçıların durumu Kıyı Güvenlik Komutanlığı’na bildirmesinin akabinde, bölgeye giden Sualtı Savunma Timleri (SAS) mayını etkisiz hale getirdi. Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar “İnceleme sonucunda eski tip olduğu belirlenen mayın, SAS timimiz tarafından etkisiz hâle getirildi. Bu Husus İle ilgili hem Rus hem Ukrayna makamlarıyla görüştük” dedi. İki gün sonra, 28 Mart’ta bu kere İğneada açıklarında bir mayın tespit edildi ve etkisiz hale getirildi. Mayını fark edip yetkililere bildiren balıkçı Davet Martin, “Büyük bir mayın, panikledik, derhal haber verdik telsizden. Kıyı Güvenlik geldi, deniz uçağı geldi, bizi uzaklaştırdılar. Bugün denize çıkmamız da yasaklandı” diye konuştu. Bakan Akar, 29 Mart Salı günü yaptığı açıklamada da, “Mayın avlama gemilerimiz, deniz karakol uçaklarımız hepsi teyakkuz halinde. Alınan her ihbar anında bedellendiriliyor ve gereği yapılıyor.

Tespit edilen mayınlar emniyetli şekilde anında imha ediliyor” dedi. Getty Images Mayın tarama çalışmaları havadan ve denizden sürüyor BBC

Mayınlar nereden geldi? Karadeniz’de kaç tane “serseri mayın” var?
Deniz mayınları, Rusya’nın Ukrayna işgali sonrası önemli olarak ilk defa 3 Mart’ta Ukrayna’nın Odessa Limanı açıklarında Estonya bandıralı bir kargo gemisinin patlama sonucu batmasıyla gündeme geldi, geminin mayına çarptığı iddia edildi. Karadeniz’in kuzeyinden İstanbul Boğazı’na doğru inen mayınlarınsa tam olarak nereden geldiğini saptamak güç. Çünkü bölge ülkelerin envanterlerinde aynı ve çoğu Sovyetler Birliği döneminde yapılmış olan deniz mayınları bulunuyor. Rusya, deniz mayınlarının Ukrayna tarafından Odessa Limanı etrafına döşendiğini, Mart ortası yaşanan sert havalarda zincirlerinden koparak salınmaya başladığını iddia ediyor. Rusya’nın 18 Mart’ta yayımladığı NAVTEX (“NAVigational TEleX) iletisinde yaptığı “Batı Karadeniz’de deniz mayını tehlikesi” ihtarının akabinde, Rusya Federal Güvenlik Servisi (FSB) 19 Mart’ta, fırtınalı hava nedeniyle kopan yaklaşık 420 mayının Karadeniz’de sürüklenmeye başladığını iddia etti. Lakin Rusya bu argümanına yahut sayıya nasıl ulaştığına yönelik bir ispat göstermedi. BBC Rusya’nın 18 Mart’ta yayımladığı NAVTEX mesajı Ukrayna Denizcilik Dairesi Başkan Yardımcısı Viktor Vişnov, bunun Rusya tarafından yapılan “tam bir bilgi dezenformasyonu” olduğunu belirtti ve iddiaları reddetti. Türk yetkililer de mayınların nereden geldiğine dair kesin bir yargıda bulunmaktan kaçındı. Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar 29 Mart’ta yaptığı açıklamada, “Ortada bu husus ile ilgili birbiriyle çelişen tabirler var.

Ukrayna’da döşenen mayınlar mı geldi yoksa öteki mayınlar mı devreye girdi; bu hususta emin olmadan bir şey söylemek doğru olmaz” dedi. Bakan Akar, “Mayınların tespiti konusunda Rusya ile bir iş birliği var mı?” sorusuna ise “Hayır. Mayınlar bizim alanımızda tespit ediliyor, Rusya ya da Ukrayna tarafında değil. Bu kapsamda Karadeniz’e kıyısı olan Romanya ve Bulgaristan ile iş birliğimiz var. Rusya ile iş birliğimiz başka. Bizim ticari gemilerimizin gelişleri konusunda Ruslarla gerekli uyumu yaptık” karşılığını verdi. Savunma analisti Tayfun Özberk, “SAS komandolarımız aslında çok eğitimli ve gördükleri an menşeini anlayabilirler.fakat şöyle bir durum var, bu mayınlar Rusya menşeili olsalar bile hem Rusya hem de Ukrayna tarafından kullanılıyor. Sovyetler dağılmadan önce Ukrayna’nın envanterine girmiş mayınlar bunlar. Bu yüzden hangi ülkeye ait olduğunu tespit etmek güç olabilir. Ayrıyeten mayınların üzerlerindeki kodları silmek ve değiştirmek çok zor değil. Bundan Ötürü çok emniyetli bir bilgi elde etmek mümkün değil” diyor.

Bulgaristan da birtakım bölgelerde mayın tehdidi uyarısı yaptı. Romanya ise Pazartesi günü Midia Limanı açıklarında bir mayın tespit edildiğini açıkladı lakin mayının menşeine dair bir bilgi verilmedi. BBC

Rusya’nın savıyla ilgili soru işaretleri neler? Mayınlar zincirlerinden kopabilir mi?
Özberk, Rusya-Ukrayna krizinde iki taraftan da kaynaklı çok bilgi kirliliği olduğuna dikkat çekiyor ve Rusya’nın 420 mayının zincirlerinden kopup serbest mayın haline geldiğine yönelik açıklamasında soru işaretleri bulunduğunu vurguluyor: “420 mayından bahsediliyor, mayın dökmek çok hassas bir süreçtir, hem işe yaraması hem de türel açıdan. Ukrayna’nın şu an mayın dökme kabiliyeti yok. Ukrayna’nın donanmasına Rusya 2014’teki Kırım ilhakı ile büyük ölçüde el koydu. Rusya’nın bölgeyi yaklaşık 2 aydır ablukada tuttuğunu düşünürsek, Ukrayna’nın buraya son periyotta mayın döşemesi çok muhtemel görünmüyor. “420 tane serbest mayın olabilmesi için Ukrayna’nın buraya 2000-2500 mayın dökmüş olması lazım. Zira her döktüğünüz mayın da kopmaz. Bu nedenle Ukrayna’nın bu bölgeyi yeni mayınlamış olması ihtimali bana çok mantıklı gelmiyor. Ayrıyeten Rusya bu açıklamasına kamera kaydı, vb. görsel bir delil sunmadı. Bu kadar mayın varsa bir adedini çekip döküm numarasını paylaşıp Ukrayna’nın envanterine ait olduğunu gösterebilirlerdi… Bir paragraflık bir NAVTEX mesajı Rusya’yı uluslararası arenada haklı duruma getirmez.

“2. soru işareti ise bu demirli mayınların düzeneklerinden kopması çok muhtemel değil, çok kalın zincirleri var. Baklalarla düzeneğe bağlanıyorlar, denize dökmeden yük testlerine tabi tutuluyorlar. Çok eski olsalar bile 420 mayının anda kopması gibi bir ihtimal yok. Bu söylediklerim deneyimlerle değerlendirilmiş iddialar. Kuvvet zaman ve mekan faktörleri açısından bu iddia bana çok uygun gelmiyor.” Getty Images Türkdeniz.com sitesine konuşan Emekli Yarbay Ahmet Bedir Koyun da mayınları deniz tabanındaki tartıya bağlı tutan halatların kopmasının “mümkün olmadığını” söylüyor: “Mümkün değil. Zira mayın ara teli her dökümden önce en yeni teller kullanılarak takılır. Bu iş için özel olarak hazırlanır ve koruma edilir. Kopma ihtimali bir yere sıkışma ve kesme durumu hariç asgarî.” Özberk’in dikkat çektiği bir diğer nokta ise mayınların kısa sürede kat ettiği yol: “Rusya’nın 18 Mart tarihli NAVTEX’inden yaklaşık 1 hafta sonra bu mayınlar görünmeye başladı. İstanbul Teknik Üniversitesi’nin hazırladığı akıntı haritasına göre, bu mayınlar Türkiye’ye gelmeden önce Bulgaristan, Romanya ve Rusya’ya daha çok mayının gitmesi lazım. Koptuğu söylenen mayınların yaklaşık 360 deniz mili bir aralıktan bu kadar kısa sürede Türkiye’ye gelmesi çok mümkün görünmüyor.

Odessa Limanı’nın Ukrayna’nın ticaretindeki değeri de akılda tutulamsı gereken bir nokta. Savunma analisti Tayfun Özberk, “Odessa Limanı ticari manada Ukrayna için çok önemli, o nedenle Ukrayna’nın savaştan önce burayı çok fazla mayınlamış olması çok ihtimal vermiyorum,diyelim ki mayınladı; bunu da uluslararası hukuka göre yetkili mercilere deklare etmesi, koordinatlarını ilgili kurumlara bildirmesi gerekiyor” diyor. Şu anda dünya denizlerinde üzerinde bilhassa 2. Dünya Savaşı’ndan kalma mayınlar hala mevcut ve mayınlı olan alanlar NATO’nun sisteminde kayıtlı. Özberk, Rusya’nın savlarıyla ilgili olarak Ukrayna tarafından daha üst düzeyde bir açıklama yapılması gerektiğinin de altını çiziyor. BBC

Deniz mayını nedir, kaç türlü olur?
Deniz mayınları, su üstü ve sualtı araçlarına hasar vermek, batırmak için hedefiyle, suya döşenen bir silah. Tayfun Özberk deniz mayınlarının daha çok güçsüz devletler tarafından, düşman ögelerin kıyılarına yaklaşmasını engellemek yahut yavaşlatmak üzere kullanılan bir silah olduğuna dikkat çekiyor: “Esasen bir sahayı düşmanın kullanımına kapatmak yahut yavaşlatmak için kullanılır. Maliyeti de nispeten diğer silahlara göre daha ucuz, hatta deniz mayını dökmenin maliyeti, temizlemekten çok daha az. “Deniz mayınları döküş hedefine göre hamle ve savunma olarak ikiye ayrılıyor. Döküş tipine göre ise en çok kullanılan mayınlarsa taban mayını ve demirli mayınlardır. Demirli mayınlarda, mayın bir zincirle denizin tabanında bir yüke bağlı şekilde bekler ve ufak bir daire içinde salınır. Tesir sistemine yani patlama biçimine göre sınıflandırıldığında ise kontak ve etkili mayın olarak sınıflandırılıyor.” Getty Images Kontak mayın Kontak mayınlar çarpmayla aktive oluyor.

İstanbul Boğazı yakınlarında görülen mayınlar da bu tip mayınlar. Etkili (inflüens) mayınlar ise çağdaş sayılan mayınlar. Bunlar suyun altında, ya demirli yahut taban mayın olacak şekilde duruyorlar. Yüzeyin 3-4 metre altında salınım halinde duruyor ve üzerinden geçen geminin yaratacağı tesirle patlıyorlar. Bu tesir akustik, basınç yahut manyetik olabiliyor. Denizde hiçbir yere bağlı olmadan salınan “serbest mayınların” kullanımı ise uluslararası kontratlara göre yasak. Tayfun Özberk, “Gördüğüm kadarıyla İstanbul Boğazı yakınında görülenler, eski tip mayınlar, Sovyet Rusya periyodundan, 1930’ların teknolojisiyle yapılmış M26 tipi mayınlara benzettim bunları” diyor. Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar da bunların “eski mayınlar” olduğunu açıklamıştı. Bu tip mayınların, emniyet gayesiyle, zincirlerinden ayrıldığında etkisiz hale gelecek şekilde tasarlanması gerekiyor.

Lakin İstanbul Boğazı yakınında bulunan mayınların bu özelliğinin olup olmadığına dair yetkililer tarafından bir açıklama yapılmadı. BBC

Deniz mayınları Türkiye için bir tehdit oluşturmaya devam edecek mi? Bölgedeki deniz ticaretini etkiliyor mu?
Milli Savunma Bakanlığı, havadan ve denizden mayın tarama çalışmalarının sürdüğünü belirtti. https://twitter.com/tcsavunma/status/1508716009078861828?s=20&t=qt596aRzDTg5zcKs9KETag Özberk de takip ettiği kadarıyla Türk Deniz Kuvvetleri’nin o bölgeye iki mayın avlama gemisi gönderdiğini belirtiyor: “Akçay ve Akçakoca gemileri Türk Deniz Kuvvetleri’nin elindeki en çağdaş mayın avlama gemileri. Ayrıyeten o bölgede TCG Tekirdağ karakol gemisi var, deniz karakol uçağı ve helikopter de gördüm.” Mevcut NAVTEX ihtarları ve tespit edilen mayınlar uluslararası gemi nakliyeciliği ve sigorta şirketlerini teyakkuza geçirmiş olsa da, İstanbul Boğazı’nın Karadeniz kısmındaki gemi trafiğinin mayın tehdidinden çok etkilenmediği görülüyor. Özberk de “Benim gördüğüm kadarıyla şu an deniz ticaretinde mayınlar nedeniyle büyük bir yavaşlama olmadı ama mayınların sayısı artarsa yavaşlaması olası” diyor.

Uluslararası hukuk deniz mayınları konusunda ne diyor?
Deniz mayını kullanımı türel olarak savaş hatalarını tanımlayan ilk uluslararası kontratlardan olan Lahey Mukavelesi’nin 8. protokolüyle düzenleniyor. Ukrayna ve Rusya da bu mukaveleye taraf. Özberk söylediği söz edilen protokolün “1904-1905 Rusya-Japonya savaşında bilhassa Japonya’nın çok sayıda serbest mayın kullanması üzerine imzalandığını hatırlatıyor: “Uluslararası savaş hukukuna göre yasaklanan bir numaralı silahlar, amaç ayrımı gözetmeyen silahlardır. Serbest mayın da maksat ayrımı gözetmez. Bu nedenle 1907’de bu mayının kullanımını yasakladılar” Söz konusu protokole göre mayınlar yalnızca deniz bölgelerinin düşmana verilmemesi gibi yasal askeri maksatlar için kullanılabiliyor. Mayınlar, ayrıldıklarında yahut bunların üzerindeki denetim kaybolduğunda işleyen faal bir nötrleştirme sistemine sahip olmadıkları sürece kullanılmıyor ve yüzer mayınlar (serseri mayınlar), askeri bir hedefe karşı yöneltilmedikleri ve bunların üzerindeki denetim kaybolduktan sonra bir saat içinde zararsız hale gelmedikleri sürece kullanılamıyor.