‘Rejim’ ve ‘sistem’ kavramlarına dönük bir bakış

Süha Atatüre*

Bu mevzuda yazmamın sebebi kavramların doğru kullanılması halinde gerek bilimde ve siyasette gerekse de günlük yaşamamızdaki yerinin ne kadar çok önemli olduğunu açıklamaktır. Kıymetlidir zira niyet dünyamız somut ve soyut kavramlarla oluşur. Kavramlar arasında bağlantı kurduğumuzda da unsurlar ortaya çıkar. Bundan Ötürü kavramlar ve unsurlarla düşünür ve fikirlerimizle de iletişim kurarız. Tabii ki bağlantının pozitif manada gerçekleşmesi kavramların iletişim kuracaklarınızla benzeyenşekilde bilinmesi, anlaşılmasına bağlıdır. Bunun için de gerek somut gerek soyut kavramların ne olduğunun bilimsel olarak açıklanması gerekiyor. Lakin sorun de burada kendini gösteriyor ve aynı kavram farklı bireylerce farklı formlarda anlaşılabiliyor. Halbuki her bir kavramın herkes tarafından basitçe anlaşılması için tek yolu var. Kısaca kolay bir sistem olarak soyut yahut somut herhangi bir kavramı açıklamak için;

1. Önce kavramı tanımlamak zorundayız,
2. Kavramın özelliklerini belirtmek zorundayız,
3. Kavramın örneklerini vermek zorundayız,
4. Kavramın örnek olmayanlarını göstermek zorundayız.

Örneğin “devlet” kavramı değişik bireylerce değişik sözler ve tabirlerle tanımlanabilir. Bu kavram tanıma dayalı özellikleri ile örnekleri ve örnek olmayanları ile kesin bir forma girer ki biz karşılıklı olarak örneğin devlet dediğimizde ne demek istediğimizi böylelikle anlatabilir ve anlaşırız. Fakat, kavramı örneğin “rejim” ya da “sistem” kavramlarını devlet üzerinden siyasal yapıları açıklamak için kullandığınızda yani kavramı fonksiyonel emelle bir yapıya yüklediğimizde anlaşılmama ya da anlaşıldığını sanma hatta anlaşılamamış olduğumuzu fark edemeyebiliriz. Bu da kavramları doğru yerlerinde kullanıp kullanamamakla ilgili bir sorun oluyor. Kuşkusuz bu dikkate değer bir sıkıntıdır ki sıradan şahıslar yanında politikler ve akademisyenler bile devletlerin rejimi ile sistemleri arasındaki kesin kavramsal farklılığı göz arkası edebiliyorlar. Dahası yüzyıllık bir parlamenter rejim değiştirildiği halde güya sistem değiştirilmiş gibi rejimi sistemle karıştırabiliyorlar. İşte rejim ve sistem kavramları üzerinde de bu nedenle durmak gerekiyor.

Nitekim bahis üzerine yazan İspanyol sosyolog Yuan Jose Linz‘in “Totalitarian and Authoritarian Regimes“, Özbudun‘un “Otoriter Rejimler, Seçimsel Demokrasiler ve Türkiye”, Yazıcı’nın “Başkanlık ve Yarı-Başkanlık Sistemleri, Türkiye için Bir Değerlendirme”, David Easton‘ın “The Analysis of Political Structure” kitapları ile Kalaycıoğlu‘nun “Siyasal Sistem ve Rejim Nedir?” makaleleri tam da bu bahse ait örneklerdir. Bu çalışmalarda da rejim ve sistem kavramlarının birbirinin yerine kullanıldığını görebiliyoruz.

Kuşkusuz bu iki kavramı birbirinden farklı kavramlar olarak kullanmak doğru fikir üretmek bakımından değerlidir. Bu ehemmiyetin yanı sıra rejim tipolojisi yahut sınıflandırması da bu farklılığa bağlı olarak kolaylaşacak, karmaşıklık da önlenebilecektir. Bu iki hususu açıklamak için Montesquieu’nün Kanunların Ruhu kitabı bize yol gösterici olabilir. Montesquieu kitabın 13’ncü kısmında;

“Devletlerin yapısı değişebilir. Şayet bu değişiklik devletin kuruluş prensiplerine dokunulmadan yapılıyorsa bu durum devletin yapısının geliştirildiğini, ilerletildiğini gösterir. Lakin bu değişiklik devletin kuruluş prensiplerine dokunarak, onları değiştirerek yapılıyorsa o zaman devletin kuruluş yapısı bozuluyor demektir[1] ” der.

Burada Montesquieu devletin yapısı derken devletin daha kurulurken oluşturduğu temel prensiplerden yani rejiminden, rejimin prensiplerine dokunulmadan yapılacak değişiklerle de rejimi fonksiyonel hale getirecek sistemlerden söz ediyor. Öz olarak devlet, rejimi ve rejimi yaşama aktaran sistemlerden oluşan bütüncül aktör oluyor. Bu nedenle rejimler kolay çoğunluklu referandumlarla değiştirilemez. Rejimin değiştirilmesi devletlerin ömründe olağanüstü bir durumu gösterir. Referandumlarla yapılan rejim değişiklikleri örtük bir şiddetin, örtük/açık bir baskının ya da örtük bir çatışmanın sonucu sayılmalıdır. Aslında değişen devletin rejimi ile birlikte kuruluş ideolojisidir.

Rejimin unsurları kurucuların yüksek bir konsensüse (uzlaşmaya) dayalı olarak ortaya koyduğu legal bedellerle alakalıdır. Kapani’ye göre[2] konsensüs yüzde elliler seviyesindeyse rejime dönük konsensüs bitmiş demektir.[3] Örneğin Türkiye’de 1923 yılından 2007 yılına kadar geçen süreçte parlamenter rejimimizin konsensus ile ilgili dikkate değer bir sorunu yoktu. Partiler arası yahut toplum içindeki siyasi mücadele odağı rejim değil siyasal iktidarların sistemler (eğitim, seçim sistemi, ekonomi, hukuk vb) üzerindeki tasarruflarıydı. Fakat 2002 yılından sonra siyasi iktidar sırf sistemlerle değil rejimle de mücadeleye girişti. Hakikaten ülkenin parlamenter rejimine karşı ilk darbe 2007 yılında cumhurbaşkanını halkın seçmesine dönük referandumla yapıldı.[4] 2017 yılındaki referandumla da 1923 yılında kurulan parlamenter rejim yüzde 51,2 seviyesindeki son derece düşük konsensüs ile değiştirildi. Kimliği yahut tarifi zor yeni bir yapı kuruldu. Kuşkusuz bu da çok önemli bir legallik sorunu, rejimin prensiplerine aykırı ideolojik bir dönüşüm ve kutuplaştırma yarattı. Toplum, temel konsensüs bozulduğu için kaosla yüz yüze kalırken kaos adil ve sakin bir seçimle sonlandırılamaz ve kuruluş rejimine yüksek bir konsensüs ile dönülmezse kaosu aşan daima bir iç çalkantı ile karşılaşılabilir. Zira; kuruluş süreçleri sonunda devletlerin oluşturdukları anayasaları rejimlerinin ne olduğunu gösterir. Rejimin yapısı anayasalarda belirlidir. Bunu yaratan yahut zorlayan da halkların tarihleridir.

Devletlerin rejimi; başkanlık, parlamenter ya da monarşik olabilir. Siyasal iktidarlar ellerindeki yasal güce dayanarak sistemlerde yapacakları değişikliklerle rejimlerini demokratik bir yapıya kavuşturabilecekleri gibi çıkaracakları yasalar ya da anayasa değişiklikleri ile otokratik ya da totaliter bir yapıya da dönüştürebilirler. Bu durum seçim sisteminde, yargı sisteminde, bürokraside yahut haklar temelinde yapılacak değişikliklerle demokratik devlete doğru da evrilebilir, otokratik yahut totaliter devlete de dönüşebilir.

Türkiye’de 4 Nisan 1924 tarihli Anayasamıza göre parlamenter rejim kuruldu. Buna göre; “Parlamento (TBMM) halk tarafından seçilen milletvekillerinden oluşur, en yüksek oyu alan partinin başkanı başbakan olur, başbakan yeniden milletvekillerinden bakanlar kurulunu oluşturur, Meclis kendi içinden cumhurbaşkanını seçer ve cumhurbaşkanı da bunların tümünü onaylar”. İşte bu temel prensipler üzerine parlamenter rejim Türkiye’de kurulmuş oluyordu.

İngiltere de 1066’da ilk kurulduğunda bir monarşi idi. 1215 yılından başlamak üzere rejime yani monarşinin doğal prensiplerine dokunmaksızın hükümdarın birtakım yetkileri oluşturulan parlamentoya devredildi. Parlamento da rejim gereği hükümdara ya da kraliçeye bağlı olarak sistemlerde yaptığı değişikliklerle monarşik rejimi bozmaksızın sistemi demokratik kurallara göre organize etti.

Suudi Arabistan devleti de başında bir kral bulunan monarşi olarak kuruldu. Lakin devlet 1932 yılından günümüze ne rejimini değiştirdi ne de sistemlerinde yaptığı değişikliklerle demokratikleşebildi. Hükümdarın gücünü kısıtlayacak herhangi bir sistem oluşturulmaksızın monarşik rejim sürdürüldü. Kısaca İngiltere de Suudi Arabistan da monarşik rejimlerdirfakat biri demokratik oburu ise başkası totaliter sistemlere sahiptir. Türkiye’de kurulduğunda parlamenter rejime sahipken rejim yıllar geçtikçe demokratikleşmiş lakin 2007 yılından sonra yapılan anayasal ve yasal değişikliklerle de demokratik olmayan bir sisteme doğru evrilmiştir.

Böylece temel olarak rejim çeşitlerini Başkanlık, Parlamenter ve Monarşik olmak üzere üç kategoride kıymetlendirebiliriz. Otoriterlik, totaliterlik, sultanilik, yarı başkanlık, yarı parlamentarizm, cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi vb. idareler rejim olarak bedellendirilemez. Zira devletlerin kurucuları devleti totaliter, otoriter ya da demokratik bir devlet kuracağız diye kurmaz. Bu bir egemenlik ve bağımsızlık gayretidir ve devlet ve rejimi bu temel üzerine kurulur. Dönüşümler ise rejimlerin sistemlerinde süreç içinde yapılan değişikliklerle ilgilidir.

Eğer Türkiye Cumhuriyeti’nin 2022 yılındaki hükümeti mevcut “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi”ni bir rejim olarak kabul ediyorsa bu doğru bir sınıflama değildir. Sistem olarak değerlendiriliyorsa o zaman bunun rejiminin ne olduğu sorgulanır. kanılar muhalefet için de geçerlidir. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemini devletin asli rejimine döndürmek istiyorsanız, bunun ismi Parlamenter Rejimdir ve bizim rejimimizde cumhurbaşkanını halkın değil Meclisin seçmesinin de çok özel bir manası vardır.

* Prof. Dr. Süha Atatüre, İstanbul Gedik Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler kısmı öğretim üyesi 

[1] Montesquieu, The Spirit of the Laws, Edited by Anne M. Cohler, Basia C. Miller & Harold S. Stone, Chapter 13, Page 172, Cambridge, Cambridge University Press, 13ncü Baskı, 2008

[2] Münci Kapani, Siyaset Bilimine Giriş, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1983, s.87,

[3] 2017 Referandumuyla Türkiye’nin rejiminin yüzde 51, 2 çoğunlukla değiştirilmiş olması giderilemez bir sorunun da sebebi olmuştur.

[4] Referandum sonucu; Evet yüzde 68,95 Hayır yüzde 31,05.Kayıtlı seçmen/katılım67.49. CB’yi halkın seçmesi kabul edildi.