Türkiye’de yolsuzlukla mücadele ediliyor mu?

Uluslararası kuruluşlara göre kamu sektöründe yolsuzluğun önlenmesi ve yolsuzlukla mücadele için temel unsurlar, yargı bağımsızlığı, basın ve ifade özgürlüğü, kamu işlerinin ve kamu mallarının düzgün yönetimi, şeffaflık ve hesap verebilirlik olarak sıralanıyor.

Peki bu alanlarda Türkiye’deki mevcut tablo ne durumda?

Türkiye, Dünya Adalet Projesi’nin (WJP) bu yıl hazırladığı Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde 140 ülke arasında 116’ncı sırada bulunurken, Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF) örgütünün 2022 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’ne göre ise basın özgürlüğünde 180 ülke içerisinde 149’uncu oldu.

Medya özgürlüğü

DW Türkçe’ye konuşan Uluslararası Şeffaflık Örgütü Temsilcisi Oya Özarslan, yolsuzluğun azaltılması için en çok önemli konunun medya özgürlüğü ve yargı bağımsızlığının tesis edilmesi olduğunu söylüyor. Özarslan, “Medya özgürlüğü olmadığı sürece, yani gazeteciler, araştırmacılar rahatça bir yargılanma korkusu olmadan yazamadıkları sürece olayların üstü kapalı kalacaktır” diyor.

Yolsuzluk vakalarının büyük bir kısmının aslında araştırmacıların, gazetecilerin, bunu soruşturan şahısların uğraşlarıyla çıktığına işaret eden Özarslan, fakat bir yargılanma korkusu olduğu sürece bunun üzerinde saklı bir baskı olacağını vurguluyor.

Her ay düzenli olarak basın özgürlüğü raporları açıklayan CHP Eskişehir Milletvekili Utku Çakırözer de yolsuzlukla mücadelede özgür bir basının ve sivil toplumun büyük tesiri olduğunu vurguluyor.

“Türkiye’de tahminen de yolsuzluğun bu kadar yaygın olmasının nedenlerinden biri bilhassa AKP iktidarı döneminde basın özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar” diyen Çakırözer, RTÜK, Basın İlan Kurumui düzenleyici kurumların cezalandırma düzeneğine dönüştürüldüğünü, basın kuruluşlarının finans kaynaklarının kesildiğini hatırlatıyor. Çakırözer, bu durumun özgür, araştırmacı, sorgulayıcı haberler yapmanın önündeki en çok önemli pürüzlerden biri olduğunu ifade ediyor.

Son periyotta erişim mahzurları sıkıntısının de basın özgürlüğünü kısıtlayan en çok önemli ögelerin arasında yer aldığını dile getiren Çakırözer, erişim engeli kararlarının en fazla yolsuzluk ile ilgili haberlere yapıldığına dikkat çekiyor. Çakırözer, “Ucu cumhurbaşkanlığına, cumhurbaşkanının etrafına, ailesine, iktidar partisine, AK Parti’nin yöneticilerine yahut yerel yöneticilerine dokunan, yolsuzluk, rüşvet, kayırma, görevi suistimal, görevi berbata kullanma tezlerine ilişkin haberlerin neredeyse tümü erişime engelleniyor” diye konuşuyor.

Medya Araştırmaları Derneği’ne göre Ekim 2020’de yürürlüğe giren Sosyal Medya Maddesi’nin akabinde geçen bir yılda 1197 haber hakkında içerik kaldırma kararı verilirken, bunların 675’i yolsuzluk ve usulsüzlük haberlerine oldu.

Yargı bağımsızlığı

Uluslararası Şeffaflık Örgütü Temsilcisi Özarslan, ikinci olarak ise yargı bağımsızlığının önemine dikkat çekiyor. Yolsuzluk yapanların cezalandırılmasını sağlamak ve cezasızlık yahut ceza ya da ziyandan muaf olma döngüsünü kırmak için tesirli kanun yaptırımı gerekiyor.

Özarslan, “Gazeteciler ve araştırmacılar ne kadar yolsuzluk skandalı ortaya çıkarırsa çıkarsın, yargının üzerinde siyasi müdahaleler oluyorsa ne olursa olsun aslında yargılanmıyorlar, cezalandırılmıyorlar algısı olacaktır. Cezasızlığın var olduğu yerde de yolsuzluk yeşermeye devam edecektir” diye konuşuyor.

Türkiye’deki yargının bağımsızlığının yolsuzluğa karşı zayıf bir halka olduğu yalnızca Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde değil Adalet Bakanlığı’nın istatistiklerinde de kendini gösteriyor.

Yolsuzlukla ilgili suçlara bakıldığında en çok bilinen rüşvet, görevi berbata kullanma, nüfuz ticareti gibi kabahatlerde kovuşturmaya yer olmadığına dair kararların son 15 yılda gitgide arttığı görülüyor. Dava açılan konular neredeyse yüzde 10 kadar azalmış durumda. Resmi istatistiklere göre 2021’de rüşvetle ilgili soruşturmaların yaklaşık yüzde 34’üne kamu davası açılırken, dava açılma oranı nüfuz ticaretinde yüzde 26, görevi kötü kullanma hatasında yüzde 16 oldu.

Özarslan, “Bu da akla sanki yargı mensupları, savcılar ve hakimler, bu mevzuları biraz netameli bulup kendi üzerlerinde baskı yaratacağını düşünüp bundan çekiniyorlar mı sorusunu akla getiriyor. Zira yolsuzlukla ilgili cürümlerin hepsi, büyük bir kısmı siyasi temaslı da olabiliyor” diyor.

Türkiye’de mevcut düzenlemelere bakıldığında yasal sistemin ve cezaların dünya standartlarında ve çok kâfi olduğunu vurgulayan Özarslan’a göre düzenlemelerin uygulanmasıyla ilgili problemler var. Özarslan, cezaların büyüklüğünün değil katılığının caydırıcı olacağına vurgu yapıyor.

Oya Özarslan 17-25 Aralık yolsuzluk ve rüşvet soruşturmalarında siyasi temaslı olan bireyler yahut siyasalların hepsinin bir şekilde birtakım düzenekler kullanılarak aklandığını hatırlıyor. Bunun büyük bir kırılma olduğuna işaret eden Özarslan, son devirde kamuoyunu epeyce meşgul eden uyuşturucu ile ilgili skandallara dikkat çekiyor.

Bu soruşturmalardan birinde, süregelen yargılamada daha yeni birçok kişinin tahliye olduğunu ifade eden Özarslan, “Yani bu türlü çok büyük, kamuoyunun dikkatini çeken konularda bu benzeri ögeler aslında toplumun adalete inancını sarsıyor. Yolsuzluğun cezasız kalacağı, bilhassa de siyasi irtibatlar olunca bunun üzerine gidilmeyeceği yönünde bir kanı uyanıyor. Bu yüzden ne yolsuzluğu ihbar eden olabiliyor ne de yolsuzluğu ortaya çıkarmak için uğraşan bireyler bu hususların üstüne gidiyor. Yani otomatik olarak bir mahzur teşkil ediyor” sözlerini kullanıyor.

Şeffaflık

Yolsuzlukla mücadelede başarılı olan ülkeler, şeffaflık ve bilgiye erişim hususlarında uzun müddetli bir geleneğe sahip. Kamuda yolsuzlukla mücadele için kamu mukavelesi fırsatlarına tüm firmaların erişebilir olması gerekiyor.

Türkiye’de ise kamu ihalelerine bakıldığında şeffaflığın giderek azaldığı görülüyor.

Küresel seviyede yapılan çalışmalar, dünyada enerji, üretim işleri, inşaat, madencilik, ilaç aynıi endüstrilerin yolsuzluğa karşı en açık dallar olduğunu gösteriyor. Bu bölümlerdeki şirketlerin devletle ilişkileri, aldıkları ihaleler, bilhassa de izin ve ruhsat etaplarının bürokratik olması bunda tesirli.

Uluslararası Şeffaflık Örgütü’nün raporlarına göre Türkiye’de Kamu İhale Kurumu kapsamında olan kamu alımları arasında açık ihalelerin oranı geçen sene itibarıyla yüzde 59’a düştü. Öte yandan bu kapsam dışına çıkarılan TOKİ projeleri mega projeler de söz konusu. Bu projeler de tamamen şeffaflıktan uzak bir biçimde ihale ediliyor.

Kapalı ihalelerin istisna kapsamında gerçekleştiğini, lakin istisna olabilmesi için bu oranın yüzde 3-5’i geçmemesi gerektiğini vurgulayan Özarslan, “Pandemiyle ilgili birçok konu da istismar edildi. Birtakım belediyeler, kamu kurumları, bakanlıklar, ilgisiz ihaleleri aciliyet halinin içerisine soktular. Bir ihaleyi sizin seçeceğiniz insanlar ortasından yapmak istediğinizde çok ideal bir şey bu sahiden. Çok kullanışlı bir münasebet. O kullanışlı münasebetin hep içine sokularak birçok ihale kapalı kapılar altında yapılıyor. Ne sivil toplumun kontrolü var ne medyanın kontrolü söylediği söz edilen olabiliyor” diyor.

Kamu yönetimi ve hesap verebilirlik

Kamuda yolsuzlukla mücadele için kamu harcamalarını denetleyen kurumların etkinliği ve liyakat de değer taşıyor.

CHP’li siyasetçi Utku Çakırözer, Türkiye’de güçler ayrılığını ortadan kaldıran ve tüm yetkileri tek bir bireyde toplayan yönetim rejiminin yolsuzluğun artmasında ve yolsuzlukların üzerinin örtülmesinde tesirli olduğu görüşünde.

Sayıştay’ın kamu kurumları üzerindeki kontrol gücünü yitirdiğine dikkat çeken Çakırözer, Sayıştay raporlarına yansıyan çok çok önemli bulgular olmasına karşın sorumlu kamu kurumlarının her zamanhesap vermediğini ifade ediyor. Çakırözer “Tabii bunların hepsi bu tek adam idaresinden kaynaklanıyor. Bankalardan tutun da bu bankaları denetleyen kurumlar yahut aklınıza gelebilecek tüm kritik kamu kurumlarının başındaki isimler, liyakate göre değil, başkana olan, tek adama olan sadakatine göre belirleniyor. Bu türlü olunca da doğal olarak liyakat olmadığı için kamuda işler etik kurallar çerçevesinde yürütülmüyor. Bu, hangi kamu kurumuna bakarsanız hepsine sirayet etmiş durumda” sözlerini kullanıyor.

Öte yandan Türkiye’de son periyotta Meclis’e gönderilen maddelerle yedi kere mali af çıkarıldığına değinen Çakırözer, “Türkiye’nin FATF (OECD’ye bağlı Mali Eylem Görev Gücü) tarafından kara para ile mücadele konusunda gri listeye alınmasının en çok önemli sebeplerinden biri de bu. Birbiri gerisine çıkarılan mali aflar. Zira çok büyük ölçüde para, kaynağı bilinmeden, sorgulanmadan devlet tarafından resmen alındı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde bu kanunlar geçerken, muhalefetin yahut sivil toplumun tenkitleri iktidar tarafından tamamen kulak ardı yapıldı” diyor.

Türkiye’de yolsuzluk algısını güçlendiren bir diğer düzenlemenin de bu yıl içinde Meclis’ten geçtiğini ifade eden Çakırözer, “Artık TMSF kontrolündeki, idaresindeki şirketlere atanan kayyumların hiçbir yargısal bağışıklığı kalmadı. Yani zarara uğrattığı, rüşvet aldığı, yolsuzluk yaptığı, yakınına paraları transfer ettiği o şirketlerle ilgili hiçbiri savcılar tarafından sorgulanmayacak. Bu çok vahim” diyor ve ekliyor: “Bu kayyumlar dediğimiz insanlar kim? Tek adam yönetimi tarafından atanan isimler. O yüzden tek adam yönetimi ve onun etrafında çevrelenen bu kontrolsüz yapı, Türkiye’de yolsuzluğun artmasına, kapsamının genişlemesine neden olan bence en çok önemli etken.”

Türkiye’de yürütmenin kurumların üzerindeki baskısının hesap verebilirliği ortadan kaldırdığına vurgu yapan Oya Özarslan da üst seviye kamu vazifelilerinin hesap verme kültürünün olmadığına, bu şahısların mal varlıkları şeffaf bir şekilde kamuoyuyla paylaşılmadığı için sivil toplum ve medya tarafından servet transferi takibinin yapılamadığına dikkat çekiyor.

©Pelin Ünker