Rusya-Ukrayna savaşı enerji piyasalarına nasıl yansıdı?

İlayda Kılıçay

Avrupa’da, enflasyondaki ani artış ve iktisattaki keskin yavaşlama, Rusya’nın Ukrayna’yı işgali ve bunun sonucunda ortaya çıkan enerji şokunun sonucuydu. Savaş, piyasa için artık ön planda görünmüyor, lakin enerji ve ticaret akışlarındaki kesinti devam ediyor ve şimdi tam olarak ortadan kalkmadı.

Avrupa için enerji krizi sona ermedi

Rusya’dan Euro Bölgesi’ne ihraç edilen gaz miktarı 2022 sonunda tarihi düşük düzeylere inerek yüzde 20’ye geriledi. Savaş öncesinde bu oran yüzde 50 düzeylerindeydi. LNG pazarlarından yararlanan ve kışı ‘yumuşak’ geçiren Avrupa aldığı tasarruf tedbirleriyle de deposunu kışa hazırladı. Lakin Uluslararası Enerji Ajansı Başkanı Fatih Birol’a göre 2023-2024 yılları Avrupa için hala riskli.

Rusya’dan arzın azalmasıyla Avrupa’nın LNG ithalatı 2022’de bir evvelki yıla göre yüzde 60 arttı. Birol, petrol ve gaz sanayisinin 2022’de 4 trilyon dolar kar elde ettiğini söyledi. Enerji Ekonomisi ve Finansal Tahlil Enstitüsü‘nün (IEEFA) Global LNG Görünümü raporuna göre çoğunluk ABD, Katar ve Rusya’dan geldi. ABD’den yapılan LNG ithalatı yüzde 143, Katar’dan yapılan ithalat ise yüzde 23 arttı. 2022’de en çok LNG ithalatını Fransa, İspanya, Birleşik Krallık, Hollanda, İtalya, Türkiye ve Belçika yaptı. 2022’de Rus LNG’sinin en büyük ithalatçıları ise Fransa, İspanya, Belçika ve Hollanda oldu. Fransa, İspanya ve Belçika, Rus LNG ithalatını toplamda yüzde 55 oranında çok önemli ölçüde artırdı. Buna karşılık, Hırvatistan, Litvanya, Portekiz, İsveç ve Birleşik Krallık, 2022’de Rus LNG ithalatlarını keskin bir şekilde azalttı.

Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle birlikte ‘enerji krizinin’ gündeme gelmesiyle yenilenebilir enerji kaynakları ehemmiyet kazandı. Birol, “Dünya, önümüzdeki 5 yılda, evvelki 20 yılda yaptığı kadar yenilenebilir enerji eklemeye hazırlanıyor” dedi.

Avrupa Merkez Bankası da savaşın birinci yılında savaşın bölge enflasyonuna nasıl tesir ettiğine ilişkin blog yazısını paylaştı.

Yazıda Euro Bölgesi’nde 2022’de gücün açık ara enflasyonun en çok önemli itici güç olduğu belirtilirken, son vakitlerde en büyük katkının ise enerji ağır bölüm olan besinden geldiği belirtildi. Besin fiyatları Ocak 2023’te bir yıl öncesine göre yüzde 14,1 arttı. Enerji ve besinin büyük bir kısmını oluşturduğu yüksek enflasyonun iktisadın tüm alanlarında ve bilhassa düşük gelirli hanelerin günlük hayatlarında çok önemli ölçüde olumsuz tesir yaratmaya devam ettiği vurgulandı ve gerçek gelir kaybının kaçınılmaz olduğuna vurgu yapıldı. Dünya Bankası ise Kovid-19 salgını ve Ukrayna’daki savaşla ilgili şokların, dünyanın uzun müddettir devam eden aşırı yoksulluğu 2030’a kadar sonlandırma gayesine ulaşamayacağı manasına geldiği konusunda uyardı.

“Rusya’nın uluslararası gaz ticaretindeki hissesi 2023’te yüzde13 civarına gerileyecek”

UEA Başkanı Birol, savaşın birinci yılında kaleme aldığı yazısında Rusya’nın petrol ve gazdan elde ettiği gelirin Ocak’ta evvelki yılındönemine göre yaklaşık 12 milyar dolar düşerek yüzde 40 azaldığını belirtti. Elektrikli araç satışlarının yüzde 60 arttığını da ifade eden Birol, Rusya’nın uluslararası gaz ticaretindeki hissesinin 2023’te yüzde 13 civarına gerileyeceğini belirtti. Birol Rusya’nın enerji atılımının başarısız olduğunu söylerken, “Rusya, yaptırımlar nedeniyle sırf büyük müşterileri kaybetmekle kalmıyor, aynı vakitte kilit teknolojilere ve finansmana erişimi de kaybediyor” dedi. Enerji krizinden şimdi çıkılmadığının altını çizen Birol, piyasadaki yapısal değişiklikleri uygulamanın vakti olduğunu ve hükümetlerin temiz güce geçişi hızlandırmalarını umduğunu belirtti.

OECD: 2023 daha iyi geçecek

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) Genel Sekreteri Mathias Cormann, global ekonomik görünümün bu yıl “daha parlak” olduğunu lakin enflasyon sıkıntılarının sürdüğünü ve bu alanda atılması gereken daha çok adımın olduğunu söyledi. OECD savaşın enerji fiyatları üzerinde 1970’lerden bu yana görülmemiş bir şok yarattığını söylemişti.

Savaşın yıl dönümünde Rusya’ya ABD’den yaptırım

İşgalin başlamasının akabinde, S&P Küresel Market Intelligence verilerine göre, Rusya’nın kobalt, bakır, elmas, demir cevheri, altın ve diğer metaller ile madencilik ürünleri ihracatının bedeli Şubat ve Nisan 2022 arasında yüzde 35,5 düştü. Bu keskin düşüşten bu yana, ihraç edilen bu malların kümülatif kıymeti nispeten sabit kaldı. Rus petrolü pazar bulmakta zorlanırken, titanyum, nikel ve alüminyum aynıi hususlarda Rusya çok çok önemli bir tedarikçi olduğundan ve gümrük vergileri uygulamak birden fazla pazar için sorun yaratacağından ABD yaptırımlarından kaçınmıştı. Fakat savaşın birinci yılında ABD, bugüne kadar 14 binin üzerinde yaptırımla karşılaşan Rusya’ya, ülkenin metal ve madencilik bölümünü de hedef alan yeni bir yaptırım paketi açıklayarak Rusya’da üretilen alüminyum ve türevlerine yüzde 200 gümrük vergisi uygulayacağını açıkladı.