Bir aktivistin gözünden: Bayanlar, adaleti ve hakikati ülke dışında arayacak ve AİHM’ e kadar süreci takip edecek

*Gülseren Onanç

Bizi mutlu eden palavralara inanmayı mı yoksa bedeli ne olursa olsun hakikatin peşinden koşmayı mı tercih ediyoruz? Jamima Kelly, Financial Times’da yayınlanan makalesinde Boris Johnson aynıi, Trump yalancı siyasetçilerin hakikati değersizleştiren toplumların eseri olduğunu savunuyor. Kutuplaşan siyasal hayatta insanlar kendi mahallelerinin palavralarına inanmayı, hakikati aramaya yeğlediklerini söylüyor.

Yalanların gerçekmişi sunulduğu hakikat sonrası (post truth) dünyada hakikati ortaya koyan, bilimsel, tarafsız araştırmalara dayalı, toplumlara ayna tutan raporlara hiç olmadığı kadar muhtaçlığımız var. Dünya Ekonomik Forumu’nun (WEF) 2006’dan beri her yıl yayınladığı Global Cinsiyet Eşitsizliği raporu bunlardan biri.

Rapor yakıcı bir hakikati, dünyadaki cinsiyet temelli eşitsizliği, adaletsizliği her yıl gözümüze sokuyor. 2022 raporu geçen hafta yayınlandı. Rapor, bu gidişat ile dünya genelinde tam cinsiyet eşitliğine ulaşmak için önümüzde 132 yıl olduğu öngörüyor.

Geçen yıl yayınlanan “Küresel Cinsiyet Eşitsizliği 2021 Raporu  Kovid-19 salgını tesirinde altında dünyanın 36 yıl geriye gittiğini ortaya koymuştu.

2020 raporu dünyada cinsiyet eşitliğini sağlamak için 100 yıla ihtiyaç var diyordu, 2022’de bu fark 132 yıl oldu. Yani dünya 2020’ye oranla son iki yılda 32 yıl geriledi diyebiliriz. Rapor dört başlıkta cinsiyet eşitsizliğini ölçüyor: 1. Ekonomik Katılım ve İmkan Eşitliği 2. Eğitime Katılım 3. Sağlık ve Hayatta Kalma 4. Politik Güçlenme. Eşitsizliğin giderilmesi konusundaki ilerlemeyi vakte bağlı olarak izlemeyi amaçlıyor.

Basının ilgisini Türkiye’nin kaçıncı sırada olduğu ve hangi ülkelerin arkasında olduğu üzerinden çeken bu çok değerli rapora biz daha yakından bakıp satır ortalarını okumak ve dersler çıkarmak istedik. Çünkü hakikati ortaya koymak kadar savunmanın da çok önemli olduğuna inanıyorum. Yandaş medya ve sosyal medyada yaratılan palavra dünyaya teslim olmadan bayan hakları savunuculuğunu hakikatler üzerinden yapmalıyız. Kutuplaşmanın kolaycılığına kaçmadan, hakikate prestijini kazandırırsak eşitlik çabamızda başarılı oluruz.

Dünya Cinsiyet Eşitsizliği Raporu’ndan bizim çıkardığımız birtakım başlıklar şöyle:

• Eşitsizlik politik ve ekonomik güç kazanamamaktan kaynaklanıyor: Eğitime katılım ve sağlık ve hayatta kalma mevzularında dünyada %95 civarında bir eşitlik sağlanmış gözüküyor.ekonomiye iştirakteki imkan eşitliği konusunda %60 ve politik güçlenme konusunda %22 oranında eşitlik var. Ekonomik fırsatta tam eşitlik için 151 yıla, politik güçlenmede eşitlik için 155 yıla ihtiyaç var.
• Dünyada eşitliği sağlayan bir ülke yok. Eşitliğe en yakın ülkeler hep ülkeler oluyor ve İskandinav ve Avrupa ülkeleri başı çekiyor: İzlanda birinci sırada (90.8%), Finlandiya (86%), Norveç (84.5%), İsveç (82.2%) İrlanda (80.4%) Almanya (80.1%).
• Politikada bayan liderliği eşitlik sağlıyor: Sıralamanın ilk on ülkesinin beşini bayanlar yönetiyor. İzlanda, Finlandiya, İsveç, Yeni Zelanda (84.1%) ve Namibya (80.7%) bayan başbakanlar tarafından yönetiliyor.
• Coğrafyanın bahtı değişmiyor: Kuzey Amerika ve Avrupa eşitlik sağlama yönünde en başarılı bölgeler, Kuzey Afrika ve Orta Doğu ve Güney Asya bölgesi eşitsizlikte en geride bölgeler.
• Refah ile cinsiyet eşitliği arasında pozitif bir korelasyon var: Daha eşit olanların kişi başı milli geliri daha yüksek.
• Kadınların omuzlarına yüklenen bakım hizmetleri eşitsizliği artıyor: Pandemi sürecinde kapanan okullar ve çocuk bakım ünitelerinin yükü bayanların omzuna yüklendiği için bayanlar ekonomik ömürden çekilmek zorunda kaldılar.
• Cinsiyetler arası servet eşitsizliği uçurumu var: Kadınlar çalışma hayatları boyunca servet birikimi açısından erkeklere göre dezavantajlı. Teknik uzmanlık gerektiren işlerde cinsiyetler arası servet farkı yüzde 31 iken, üst seviye uzmanlık alanlarında istihdam edilenler arasında yüzde eşitsizlik yüzde 38’e kadar çıkıyor.
• Yükseköğretimde bayanların sayısı artıyorfakat bayanlar mühendisliği tercih etmiyor: Son 5 yılda dünya genelinde hem yüksek öğretime katılan hem de en az bir yükseköğretim kurumundan mezun olan bayanların sayısı artıyor. Ne var ki öğrencilerin yükseköğretim alanları cinsiyete göre ayrım göstermeye devam ediyor. Buna göre bayanlar eğitim ve sağlık benzeri alanlarda daha fazla temsil edilirken bilgi ve iletişim teknolojileri ve mühendisliki kısımlarda erkek yükü var.

Türkiye’de bir gelişme yok

146 ülke arasında 124’üncü sırada olan Türkiye geçen yıl olduğui bu yıl da alt ligde yer aldı. Geçen yılki rapor yayınlandığında Türkiye İstanbul Sözleşmesi’nden çıkma kararı almıştı. Üzerinden bir yıl geçti, Türkiye’de eşitliği sağlamaya yönelik bir gelişme yok.

Rapora göre Türkiye’de öne çıkan başlıklar şöyle:

• Siyasette güçlenme yok: Gelişmiş ülkelerdeki bayan devlet liderlerinin hizmet yılları ortalama 15 yıl civarındayken Türkiye’nin bugüne kadarki tek bayan başbakanı yalnızca üç yıl görev yaptı. Kabinede en fazla bayan temsilinin olduğu 54. Hükümet döneminde dahi yalnızca 4 bayan bakan vardı.
• Bakım hizmetleri bayanların omuzlarında: “Karşılıksız emek faaliyetleri” de denilen ev işleri ve bakım hizmetleri, Türkiye’de bayanların ve kız çocuklarının üzerine yüklenmiş durumda. Türkiye bu istikametiyle cinsiyetler arası bakım emeği bölüşümünde dünyadaki en eşitsiz üç ülkeden biri olarak öne çıkıyor.
• Servet uçurumu var: Türkiye bayanlar ile erkekler arasında servet uçurumu olan ekonomiler arasında yer alıyor. Son yıllarda bayan yoksulluğu çok önemli bir sorun olarak ortaya çıkıyor.

Bunu söylemişken İspanyolca lisanında en çok okunan Şilili muharrir İsabel Allende’nin son romanı Violeta üzerine yazılan yazıda Allende, “Ekonomik bağımsızlık olmadan feminizm olmaz” diyor. 30 yılı aşkın bir müddettir Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşayan Allende kendisini kesinlikle Şilili olarak görüyor, “Bu hissi içimden çıkaramıyorum. Çıkarmak da istemiyorum” diyen Salvador Allende’nin yeğeni Isabel, Yeni Şili’nin kurulmasında etkin rol oynayan bir entelektüel.

Şili’de son yıllarda yaşanan bayan ihtilalini gıptayla izlerken, Türkiye’de bayanların gerilemeye karşı mücadele verdiğini hayranlıkla gözlüyorum. Cumhurbaşkanı kararı ile bir gecede Bayanlara Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesine İlişkin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararına karşı verilen mücadele aynı vakitte bir hakikat gayreti oluyor.

İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararının iptaline ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin yapılan hukukî mücadeleye bir mani de Danıştay’dan geldi. Danıştay 10. Dairesi, Cumhurbaşkanlığı’nın İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararının iptal istemini reddetti. Halbuki barolar, bayan örgütleri, siyasi partiler kusursuz savunmalar yapmış ve Danıştay savcısı kararın iptalini istemişti.

Danıştay’ın kararı siyasi bir karar. Danıştay’ın yargıçları hukukun üstünlüğünü savunmak yerine siyasi iktidarın gücünün yanında olmayı seçti.

Kadınlar adaleti ve hakikati ülke dışında arayacak ve AİHM’ e kadar süreci takip edecek. Bayanların gayreti kendi mahallesinin palavrasına inananlara hakikatin değerini anlatma ve toplumu dönüştürme çabasıdır.

Eşitliği, adaleti ve hakikati aramaya devam edeceğiz.

Bu yazı, SES, Eşitlik, Adalet, Bayan Platformu’ndan alınmıştır.