enflasyonemeklilikötvdövizakpchpmhp
DOLAR
32,8187
EURO
35,0950
ALTIN
2.447,29
BIST
10.771,36
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul
Açık
28°C
İstanbul
28°C
Açık
Cumartesi Açık
29°C
Pazar Açık
29°C
Pazartesi Az Bulutlu
30°C
Salı Az Bulutlu
29°C

Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin ölümünden sonra İran’ı neler bekliyor?

Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin vefatından sonra İran’ı neler bekliyor?

Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin ölümünden sonra İran’ı neler bekliyor?
21.05.2024 06:30
4
A+
A-

Lyse Doucet
BBC Uluslararası İlişkiler Editörü

İbrahim Reisi, İslam Cumhuriyeti’nde iktidarın zirvesine yakın bir yerde duruyordu ve beklentiler en zirveye yükseleceği tarafındaydı.

Ama hayat ona farklı bir yol çizdi.

Reisi’nin Pazar günü helikopterinin düşmesi sonucu hayatını kaybetmesi, sağlık durumu uzun müddettir ilgi odağı olan 85 yaşındaki dini lider Ayetullah Ali Hamaney’in yerine kimin geçeceği konusunda artan spekülasyonları da altüst etti.

Ama İran’da sert siyasetler izlemekle tanınan Reisi’nin trajik yazgısının İran siyasetinin tarafını değiştirmesi yahut İslam Cumhuriyeti’ni çok önemli bir şekilde sarsması beklenmiyor.

Bunu Hamaney de şimdi Reisi’nin ölümü teyit edilmeden önce sosyal medya platformu X’ten yaptığı bir paylaşımla duyurdu ve “İran halkının endişelenmemesi gerektiğini” ve “herhangi bir aksama olmayacağını” vurguladı.

Ama cumhurbaşkanın ölümü, muhafazakar ve sertlik yanlısı siyasalların artık hem seçilmiş hem de seçilmemiş tüm iktidar organlarına hakim olduğu bir sistemin sonlarını test edebilir.

Chatham House isimli fikir kuruluşunda Orta Doğu ve Kuzey Afrika programı yöneticisi olan Dr. Sanam Vakil’e göre, “Sistem, muhafazakarların birliğini ve Hamaney’e sadakati koruyabilecek yeni bir aday arayışına girerken, onun [Reisi] vefatıyla ilgili büyük bir gösteri yapacak ve fonksiyonelliğini göstermek için anayasal prosedürlere bağlı kalacak”.

Reisi’nin muhalifleri ise 1980’lerde siyasi mahkumların toplu infazında belirleyici bir rol oynamakla suçlanan ve bunu inkar eden eski savcının gidişini selamlayacak ve iktidarının sona ermesinin bu rejimin de sonunu hızlandırmasını umacaklar.

İran hükümeti için Reisi’nin cenaze merasimi his yüklü olmanın yanı sıra devamlılık sinyalleri göndermek için de bir imkan olarak değerlendirilecek.

Biliyorlar ki dünyanın gözü İran’ın üzerinde.

BBC’ye konuşan Tahran Üniversitesi’nden Profesör Muhammed Marandi, “Batı, yaklaşık 40 yıl boyunca İran’ın çökeceğini ve dağılacağını varsayıyordu.mucizevi bir şekilde hala burada ve tahmin ediyorum ki önümüzdeki yıllarda da burada olacak” diyor.

Uzmanlar Meclisi’nde bir yer açıldı

Reisi’nin vefatıyla boş kalan ve doldurulması gereken bir diğer kritik pozisyon da vakti geldiğinde yeni dini lideri seçecek olan Uzmanlar Meclisi’nde boşalan koltuk.

Uzmanlar Meclisi, İran’ın dini önderini seçme, denetleme, gerektiğinde görevden alma yetkilerine sahip.

Chatham House’tan Dr. Vakil, “Reisi potansiyel bir halefti zira Hamaney’in de seçildiği devirde olduğui nispeten genç, çok sadık, sisteme bağlı ve tanınan bir kişiydi” diyor.

Uzmanlar Meclisi’ndeki seçim süreci pek şeffaf değil ve Hamaney’in oğlu Mojtaba Hamaney de dahil olmak üzere bir dizi isim liderlik pozisyonu için yarışıyor.

Bundan daha acil olan ise erken cumhurbaşkanlığı seçimlerinin düzenlenmesi olacak.

Cumhurbaşkanlığı yetkisi şimdilik Reisi’nin Yardımcısı Muhammed Muhbir’e devredildi. Yeni seçimlerin 50 gün içinde yapılması gerekiyor.

İran’da Mart ayında yapılan parlamento seçimlerine katılım rekor düzeyde düşüktü.

Cumhurbaşkanlığı seçimi de bir vakitler seçimlere coşkulu iştirakle övünen bir ülkede gerçekleşecek.

Öte yandan Reisi’yi cumhurbaşkanlığı görevine taşıyan 2021 seçimleri de dahil olmak üzere, ülkedeki son seçimlere ölçülü ve ıslahat yanlısı adayların nezaret organı tarafından sistematik bir şekilde dışlanması damgasını vurdu.

Londra merkezli haber sitesi Amwaj.media’nın editörü Mohammad Ali Shabani, “Erken cumhurbaşkanlığı seçimleri Hamaney’e ve devletin üst kanatlarına bu gidişatı aksine çevirmek ve seçmenlere siyasi sürece geri dönüş yolu açmak için bir imkan sunabilir” diyor ve devam ediyor:

“Ancak ne yazık ki şu ana kadar devletin bu türlü bir adım atmaya hazır ve istekli olduğuna dair hiçbir belirti görmedik.”

Reisi’nin yerine kim seçilebilir?

Reisi’nin saflarında bile besbelli bir halef yok görünüyor.

Berlin merkezli fikir kuruluşu SWP’de konuk araştırmacı olarak görev yapan Hamidreza Sevgilisi, “Bu muhafazakar grup içinde daha sertlik yanlısı olanlar ve daha pragmatik olarak değerlendirilenler olmak üzere farklı kamplar var” diyor.

Azizi, bu durumun yeni parlamentoda ve yerel seviyede mevcut pozisyon kapma yarışını daha da kızıştıracağına inanıyor.

Reisi’nin koltuğuna kim oturursa otursun, göz korkutan bir gündemi ve sınırlı yetkileri devralacak.

İran’da iktidar nasıl şekilleniyor?

İran İslam Cumhuriyeti’nde son karar alma yetkisi dini başkana ait.

Dış siyaset, giderek artan bir güce sahip olan İslam İhtilali Muhafızları Ordusu’nun (IRGC) denetiminde.

İran’ın son aylarda İsrail ile eşi görülmemiş seviyede gerginlik yaşadığı periyotta karar verici kişi cumhurbaşkanı değildi.

Iran’ın bu periyotta İsrail’e cevabı tehlikeli bir kısasa kısası tetikledi ve başta Tahran olmak üzere pek çok yerde daha da riskli bir tırmanma sarmalına dair alarm zillerinin çalmasına neden oldu.

Reisi günlük işlere başkanlık ederken İranlılar, uluslararası yaptırımların yanı sıra kötü yönetim ve yolsuzlukla kontaklı olarak derinleşen mali dertlerle başa çıkmakta zorlanıyorlar.

Ülkede enflasyon %40’ın üzerine çıktı; riyal para ünitesinin pahası düştü.

Reisi’nin döneminde İslam Cumhuriyeti vakitte İran’ın katı kıyafet kurallarını ihlal ettiği teziyle ahlak polisi tarafından gözaltına alınan 22 yaşındaki Mahsa Amini’nin gözaltındayken hayatını kaybetmesi üzerine başlayan olağanüstü protesto dalgasıyla da sarsıldı.

Eylemlerden haftalar önce Reisi, kadınların başörtüsü takmak da dahil olmak üzere mütevazı bir şekilde davranmalarını ve giyinmelerini zarurî kılan İran’ın “Tesettür ve İffet Yasası’nın” sıkılaştırılması talimatını vermişti.

İnsan hakları grupları protestolar sırasında yüzlerce kişinin öldürüldüğünü ve binlerce kişinin gözaltına alındığını söylüyor.

Reisi ülkede popüler miydi?

Amwaj.media’nın editörü Mohammad Ali Shabani, Reisi’nin İran tarihinde cumhurbaşkanlığı seçimlerinde kaydedilen en düşük iştirakle göreve geldiğini ve selefi Hasan Ruhani’nin sahip olduğu tanınan yetkiye sahip olmadığını söylüyor.

Ruhani’nin popülaritesi kısmen 2015’te imzalanan, fakat üç yıl sonra ABD Başkanı Donald Trump’ın ülkesini tek taraflı olarak çekmesiyle dağılan nükleer mutabakattan kaynaklıydı.

O vakitten bu yana Reisi’nin ekibi ile ABD Başkanı Joe Biden yönetimi arasındaki dolaylı görüşmelerde de çok az ilerleme kaydedildi.

Shabani, “[Reisi] İslam Cumhuriyeti terslerinin Ruhani’ye yönelttiği öfkenin birçoklarından kaçındı, bu da kısmen daha az tesirli görülmesinden kaynaklıydı” diyor.

Dışişleri Bakanı da ölenler arasındaydı

Helikopter kazasında ölenler arasında Hüseyin Amir Abdullahiyan da bulunuyor.

Abdullahiyan, İran’ı dünyaya tanıtma ve ülkeye yönelik yaptırımların tesirini hafifletmenin yollarını bulma uğraşlarında faal bir rol oynadı.

İsrail-Gazze savaşı etrafındaki acil diplomasi sırasında, İran’ın müttefiklerinin yanı sıra gerginliği yatıştırmak ve denetim altına almak isteyen Arap ve Batılı dışişleri bakanlarıyla yapılan toplantılarda ön plandaydı.

BBC’ye konuşan üst seviye bir Batılı diplomatik kaynak Abdullahiyan hakkında, “Mesajları iletmek için yararlı bir kanaldı” yorumunu yaptı, “Ancak güç dışişleri bakanlığında olmadığı için epeyce kalıplaşmış iletiler verme eğilimindeydi” diye konuştu.

Bourse and Bazr isimli fikir kuruluşunun CEO’su analist Esfandyar Batmanghelidj ise Reisi hakkında, “Bir cumhurbaşkanının ani ölümü olağanda çok önemli bir olaydır ama potansiyel bir dini lider olarak görülmesine karşın siyasi takviyeden ve net bir siyasi vizyondan yoksundu” diyor ve devam ediyor:

“Ancak onu seçtiren siyasi aktörler onsuz da ahenk sağlayacak ve ilerleyecektir.”

 

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.