İran’da başörtüsü: ‘Devrimin’ ilk siyasi tansiyonundan bugüne toplumsal rolü

Eylemler, 22 yaşında bir İran Kürdü olan, Mahsa Amini’nin, başörtüsü zorunluluğuna uymadığı için götürüldügü gözaltı merkezinde hayatını kaybetmesi ile başladı.

İranlı yetkililer vefat sebebi olarak kalp krizini gösterirken, Amini’nin ailesi kızlarının ani mevte yol açacak bir hastalığının olmadığını söylüyor. Amini’nin gözaltına alınırken başına vurulduğuna ve kafasını gözaltı aracına vurduğuna dair görgü şahitleri olduğu savlar arasında. Eylemler Tahran’da başladı lakin bugün itibarıyla 20’den fazla kente yayılmış durumda.

Kamusal alanda başörtüsü mecburiliği, Humeyni’nin ‘Kadınlar İslami standartlara göre giyinmelidir’ dediği 1979 Mart’ından beri İran’da en çok önemli tansiyon alanlarından bir tanesi. İslami rejime karşı ilk toplumsal şovlar de bu nedenle çıkmıştı.

İran’da devrin başbakanı Mehdi Bazargan ile Humeyni’nin ilk çatışması olması nedeniyle başörtüsü zorunluluğunu İran’da dini liderlik ile siyasi liderlik arasındaki bağın kurucu tartışmalarından biri olarak da görebiliriz. Bugün itibarıyla İran, Afganistan’ı saymazsak dünyada bayanlara, dini aidiyetlerini gözetmeden (sadece Müslüman bayanlara zarurî kılan ülkeler var), başörtüsünü mecburî kılan tek ülke. Bundan Ötürü tesettür mecburiliği İran devletinin İslami kimliğinin en temel ayırıcı özelliklerinden bir tanesi.   

Yasak neredeyse ihtilalle yaşıt ama uygulanışı hep siyasi gelişmelerle bir arada gitti. Rejimin sertleştiği periyotlarda uygulama sertleşirken, reformcuların iktidarda olduğu devirlerde kısmen gevşetildi.

Bunun yanısıra pratiğin sınıfsal bir fark yansıttığı da söylenebilir.Sözü Edilen genelde üst sınıf İranlıların oturduğu Kuzey Tahran’da yasağın sertliği azalırken, fakir mahallelere ve taşraya gidildikçe daha keskin uygulamalar görülebiliyor.

Bununla paralel olarak, Agustos ayında Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin başörtüsü zorunluluğunu sosyal medya profillerini de içerecek şekilde genişletmesi de yansıyı çoğaltan bir diğer gelişme oldu. Bunlar da bugünkü hareketlerin arkaplanında sayılmalı.          

2009’daki kitlesel aksiyonlarla birebirlik ve farkları ne?

2009 İran protestoları, en azından başlangıçta, şeçimi kimin kazandığına dair bir tartışmaya dayanıyordu.

Siyasi liderliğini Musavi ve Kerrubi’nin manevi liderliğini de Muntazeri’nin yaptığı bir hareketti. Zamanla farklı yerlere evrilse de temelde Ahmedinejad’ın istifa etmesi ve Musavi’nin cumhurbaşkanı olması maksadını güdüyordu. Bu manada, şimdilik bir lideri ve net talepleri olmayan bugünkü protestolardan farklı.

Bir diğer farklılık ise dönem ile ilgili. 2009 dünyanın ve bölgenin daha optimist olduğu bir periyottu. O dönem nispeten yeni olan sosyal ağlara heyecanla bakıldığı, bunların toplumu değiştirici gücünün çokça zikredildiği bir bağlamdı.

Bugün bilhassa Arap Baharı’nın vardığı yer düşünülürse, bu iyimserlikten uzaktayız.

Benzerliklere bakarsak, iki hareketin de genel olarak rejimin muhafazakar yapısına karşı olduğunu ve bu manasıyla “Batıcı” olduğunu söyleyebiliriz.

Katılan kitleler özelinde de bulik daha görünür. İlk bakışta iki hareket için de çoğunluk kentli, eğitimli, orta sınıf, genç ve bayan yüklü kitlelerden oluşuyor görünüyor.

Bugünkü aksiyonlarda bir de Amini’nin Kürt olmasından kaynaklanan etnik bir tema da var. Aksiyonların en çok zikredilen sloganı Zen, Zendegi, Azadi Suriye İç Savaşı’nda Kürt kümelerin yaygınlıkla kullandığı Jin, Jiyan, Azadi sloganı ile son derece aynı.