Mozaik bir ülke: İran nüfusu kimlerden oluşuyor?

İran sadece jeopolitik çekişmelerin yol açtığı gerginlik yüzünden değil aynı zamanda derin bir ekonomik kriz ve yüksek işsizlikle de boğuşuyor.

Geçen haftalarda ekonomik sıkıntılar yüzünden başgösteren, daha sonra ise rejim karşıtı tepkilere dönüşen gösteriler ve rejimin bu eylemlere sert müdahalesi de ülkeyi derinden sarsmıştı.

Resmi verilere göre bu gösterilerde aralarında güvenlik güçlerinin de bulunduğu 3 bin 117 kişi hayatını kaybetti. İnsan hakları örgütleri ise rakamların çok daha yüksek olduğunu söylüyor.

İran, 1979’teki İslam devriminden sonra defalarca kez protestolara sahne oldu ve çoğu da rejim tarafından sertlikle bastırıldı.

İran parlamentosuna bağlı araştırma merkezinin istatistikleri, yaşanan huzursuzlukların da etkisi ile son 30 yılda ülke içinde en az 30 milyon kişinin yer değiştirdiğini gösteriyor. Bu, nüfusun üçte birinden fazlasına karşılık geliyor.

Sık sık toplumsal tepkilerin yükseldiği İran, molla rejimi altında yaşayan çok uluslu bir devlet. Peki İran’ın nüfusu kimlerden oluşuyor?

Farslar ve Şiiler

Yüzyıllar boyunca Pers İmparatorluğu bölgede merkezi bir güçtü. İran, uzun bir ortak geçmişi paylaşan çok sayıda halktan oluşan çok etnili bir devlet. Yedinci yüzyıldaki Arap fetihlerinin ardından İslam dini kabul edildi. Buna rağmen halk, İran kimliğinin bugün de merkezî bir taşıyıcısı olan Farsça dilini korudu.

16’ıncı yüzyılda Safevi Hanedanı’nın kurucusu I. Şah İsmail, “On İki İmam (İsnâaşeriyye) Şiiliğini” devlet dini ilân etti. Böylece İran, toprak bütünlüğünü savunduğu Sünni ağırlıklı Osmanlı İmparatorluğu’ndan bilinçli biçimde ayrıştı.

Milyonlarca İranlı, vatanlarında daha iyi bir yaşamın hayalini kuruyor

1935’te Şah Rıza Pehlevi, modern bir ulusal kimliği teşvik etmek amacıyla devletin adını resmen “İran” olarak değiştirdi.

Bugün de Şii ağırlıklı İran’da Sünniler, dini bir azınlık oluşturuyor. Nüfusun yaklaşık yüzde 5 ila 10’u Sünni. Bu kesim ağırlıklı olarak sınır bölgelerinde, Kürt, Beluç ve Türkmen bölgelerinde yaşıyor.

İç çatışma hatları

Azınlıklar, özellikle sınır bölgelerinde yaşayanlar, on yıllardır devlet tarafından sistematik olarak dezavantajlı konuma itildiklerini dile getiriyor.

Siyasi sistem, etnik kökenin belirleyici olmadığı, İran İslam Cumhuriyeti’ne ideolojik olarak sadık kesimler tarafından taşınıyor.

Örneğin ülkenin dinî lideri Ayetullah Ali Hamaney Azerbaycan Türkü; mevcut Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan yarı Kürt yarı Azerbaycan Türkü; Hamaney’in danışmanlarından Ali Şemhani ise Arap kökenli bir aileye mensup.

Devlet medyasında son dönemde, ülkeyi kaosa sürüklemek ve iç savaş çıkarmak isteyen ayrılıkçıların faaliyetlerine dair haberler yeniden yayılıyor.

Tekrarlayan protestolara, toplumun giderek daha büyük bir kesiminin mevcut sistemi reddettiğini gösteriyor. Ancak aynı zamanda, hoşnutsuzluğun paylaşıldığı tüm kesimlerde geniş destek bulabilecek, net biçimde tanımlanmış bir siyasi alternatif henüz yok.

İran’ın etnik çeşitliliği, devlet yönetim kademesine de fazlasıyla yansıyor. Örneğin ülkenin dinî lideri Ayetullah Ali Hamaney, Azerî kökenli

Kürt bölgeleri

Çoğunluğu Sünni olan ve sayıları 9 ila 12 milyon olduğu tahmin edilen Kürtler, önemli bir etnik grubu oluşturuyor. İran, Irak, Türkiye ve Suriye’ye yayılmış Kürt nüfusunun bir parçası durumundalar. Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasından bu yana pek çok Kürt bağımsız bir Kürdistan hayali kuruyor; ancak ortak bir siyasi gündem bugüne kadar oluşmuş değil.

1946’da Sovyetler Birliği’nin desteğiyle İran’da kurulan ve yalnızca 11 ay ayakta kalabilen Mahabad Kürt Cumhuriyeti, bugün bile bağımsızlık arayışına ilham veriyor. İran’daki tüm Kürt ayaklanmaları bugüne kadar bastırıldı; buna, 1967’de sol eğilimli İran Kürdistan Demokrat Partisi’nin ayaklanmasının Şah Muhammed Rıza Pehlevi tarafından şiddetle bastırılması da dahil.

1979 Devrimi sırasında birçok Kürt, Şah’a karşı düzenlenen gösterilere katıldı. Ancak Şah’ın devrilmesinden sonra yeni iktidar, her türlü özerkliği reddetti. 1979 baharında patlak veren bir ayaklanma acımasızca bastırıldı.

Rejime karşı protesto dalgaları Kürt bölgelerinde özellikle hızlı yayıldı. Bunun en çarpıcı örneği, başkent Tahran’da başörtüsü kuralını ihlal ettiği iddiasıyla gözaltına alındıktan sonra polis nezaretinde hayatını kaybeden 22 yaşındaki Kürt kadın Mahsa Jina Amini‘nin ölümünün ardından ülke genelinde başlayan protestolar.

Kürt bölgelerindeki huzursuzluklar sırasında Tahran, resmi gerekçe olarak ulusal güvenliği öne sürerek özellikle Türkiye başta olmak üzere komşu ülkelerle yakın işbirliği yapıyor.

İran’ın son Şahı Muhammed Rıza Pehlevi, 16 Eylül 1941’den, 1979 yılındaki İran İslam Devrimi ile ülkeyi terk ettiği 16 Ocak 1979’a kadar yaklaşık 38 yıl boyunca ülkeyi yönetti. 27 Temmuz 1980’de Kahire’de pankreas kanserinden vefat etti (Fotoğraf 1946 yılına ait)

Azerbaycan Türkleri

İran’ın kuzeybatı sınırında Batı Azerbaycan ve Doğu Azerbaycan adlı iki eyalet bulunuyor. Bugünkü Azerbaycan devleti, 1828’de Rus-İran savaşı sonrası İran’dan ayrıldı ve yaklaşık 10,2 milyon nüfusa sahip

İran’da Azeri kökenlilerin sayısının yaklaşık 18 milyon olduğu tahmin ediliyor. Tahran’da, bağımsız bir “Güney Azerbaycan” hedefleyen ayrılıkçı gruplara ilişkin endişeler bulunuyor. Aynı zamanda Bakü’de, İran’daki eyaletleri de kapsayacak bir “Büyük Azerbaycan”dan söz eden milliyetçi akımlar da mevcut.

Son yıllarda Azerbaycan ile İsrail arasındaki ilişkilerin gelişmesi, Tahran’ı rahatsız ediyor. 1979 Devrimi’nden bu yana İran’daki yöneticiler, İsrail’i yok etmekle tehdit ediyor ve kendilerini İslam dünyasında ezilen Müslümanların koruyucu gücü olarak sunmaya çalışıyor.

Belucistan

İran’ın 92 milyonluk nüfusunun yaklaşık üç milyonu, ülkenin güneydoğusundaki Sistan ve Belucistan eyaletinde yaşıyor. Buradaki nüfusun çoğunluğunu, Pakistan ve Afganistan’da da yaşayan Sünni Beluçlar oluşturuyor.

Sınır boyunca yaşayan Sünni aşiretlerin dayanışması, Şii ağırlıklı merkezi yönetim tarafından kuşkuyla izleniyor. Bölge, kontrol edilmesi zor olmakla birlikte İran’ın en yoksul bölgeleri arasında yer alıyor. Pek çok kişi geçimini, özellikle yakıt ya da uyuşturucu kaçakçılığıyla sağlıyor.

Uyuşturucu suçları nedeniyle verilen idam cezalarının sayısı Belucistan’da çok yüksek. 2024’te belgelenen 975 infazın 503’ü, yani yarıdan fazlası, uyuşturucu bağlantılı mahkumiyetlere dayanıyordu. İnsan hakları örgütleri, Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi’nin (UNODC) de uyuşturucu suçlarının ölüm cezasıyla cezalandırılmasına son verilmesi için daha güçlü çaba göstermesini talep ediyor.

İran’da idam cezalarının çoğu, halka açık şekilde gerçekleştiriliyor

Bölgede, merkezî yönetime karşı büyük bir öfke ve hayal kırıklığı hâkim. Mahsa Jina Amini’nin ölümünün ardından 2022 sonbaharında başlayan ve “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganıyla yayılan ülke çapındaki protestolar Belucistan’a da ulaşmıştı. Özellikle eyalet başkenti Zahidan, protestoların ve sert devlet baskısının merkezi haline geldi. Göstericiler gözaltına alındı, bazıları daha sonra idama mahkum edildi.