25 Nisan Dünya Sıtma ile Mücadele Günü: İklim krizi hastalıkla mücadeleyi nasıl etkiliyor, aşılama programları kâfi mi?

25 Nisan, Dünya Sıtma ile Mücadele Günü. Bugün Dünya Sağlık Örgütü (WHO), dünyanın her yerinde hastalıkla ilgili farkındalık çalışmaları düzenliyor.

Dünyada her yıl 240 milyon sıtma hadisesiyle karşılaşılıyor. Bunlar 60 farklı ülkede görülüyor ve 400 binden fazla kişinin vefatına neden oluyor.

WHO, geçen yıl 2019’da sıtmaya karşı yapılan ve onaylanan ilk aşının yaygın olarak kullanılmasını önerdi. Fakat uzmanlar, iklim krizi ve artan hava sıcaklıkları yüzünden ölümcül hastalığın daha önce hiç görülmediği ülkelere bulaşmasından endişeleniyor.

İklim krizinin tesirleri

İngiltere’de Wellcome Trust isimli vakfın bilim dataları kısmında Teknoloji Yöneticisi olan Dr. İsabel Fletcher, “Hava sıcaklıklarının artması, sıtma paraziti taşıyan sivrisineklerin farklı bölgelere doğru ilerlemesini kolaylaştırıyor” diyor ve devam ediyor:

“İklim krizi, dünyada şimdiye kadar ziyadesiyle soğuk olan bölgeleri bu sivrisineklerin ömrüne uygun hale getirecek. Dünya ısındıkça sivrisineklerin bulunduğu alanların da genişlemesini bekliyoruz.”

Birleşmiş Milletler (BM) Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’ne (IPCC) göre tüm ülkelerin 2020’nin sonuna kadar belirledikleri iklim gayelerini uygulamış olması durumunda bile dünya bu yüzyılın sonuna kadar 3,2 derece ısınma yönünde ilerliyor.

Dünya başkanları, 2030’a kadar karbon emisyonlarını azaltarak global ısınmayı 1,5 derecenin altında tutmayı taahhüt ediyor.

Sıtma semptomlarından bir tanesi kas ve eklem ağrısı

Yükselen hava sıcaklıklarının yanı sıra araştırmacılar, giderek artan yağışların ve nemliliğin, öte yandan da aşırı kuraklığın sıtma taşıyan sivrisineklerin daha süratli büyümesine ve üremesine yol açabileceğini söylüyor.

Dr. Fletcher, “Araştırmalar, bize Brezilya ve Karayip ülkeleri aynıi bölgelerde kuraklık olduğu vakitlerde insanların daha çok su depoladığını gösteriyor, bu da sivrisinkler için ideal ömür şartları yaratıyor. Bu yüzden de mesela kuraklık periyotlarında dang hummasının daha çok bulaştığını görüyoruz” diyor.

Uzmanların korkusu, dang hummasında tespit edilen bu bulaşıcılığın sıtmada da yaşanması.

Öte yandan araştırmacılar, iklim krizi tesirlerinin sıtmanın varolduğu bölgelerdeki bulaşıcılığını azaltabileceği, hava sıcaklıklarındaki artışın sivrisineklerin o bölgelerden ayrılmasına yol açabileceği ihtimalini de değerlendiriyor. Dr. Fletcher, bu yüzden global ısınmanın tesirlerinin çok titizce incelenmesi gerektiğini savunuyor.

Fletcher, “Gelecek için öngörülerde bulunabilirsek tehlike altındaki ülkeleri tespit edip şimdiden müdahale edebiliriz” diye konuşuyor.

Sıtmanın semptomları

Sıtma, enfekte sivrisineklerin ısırıklarıyla insanlara bulaşan parazitlerden kaynaklanıyor. Bu parazitler tekrar üreyebilmek için kan hücrelerini işgal ve yok ediyor. Hastalık erken teşhis ve tedavi edilmediği takdirde vefata yol açabiliyor. İngiltere Ulusal Sağlık Hizmetleri’nin (NHS) sıraladığı sıtma semptomları:

• yüksek ateş, terleme ve titreme
• baş ağrısı ve baş karışıklığı
• aşırı yorgunluk (özellikle çocuklarda)
• mide bulantısı, karın ağrısı ve ishal
• iştahsızlık
• kas ve eklem ağrısı
• sarılık
• boğaz ağrısı, öksürük ve nefes darlığı

Aşı başarısı

İklim krizi yüzünden sıtmayla çabamızda karşımıza yeni zorluklar çıkıyor olsa da bugüne kadar çok önemli atılımlar da yaşandı.

WHO; Gana, Kenya ve Malawi’de bir milyondan fazla çocuğun sıtmaya karşı aşılandığını açıkladı.

WHO’nun pilot aşı programı ilk olarak Nisan 2019’da Malawi’de başlatılmıştı. Bu programın sonucunda RTS,S/AS01 (RTS,S) isimli aşının inançlı olduğu ve kolaylıkla uygulanabildiği, şiddetli sıtma hadiselerini da önemli oranda düşürdüğü tespit edildi.

• Dünya Sağlık Örgütü sıtma aşısının yaygın kullanımına yeşil ışık yaktı

RTS,S, WHO’nun onayladığı ilk sıtma aşısı

WHO’nun sıtmayı tedbire stratejisi

WHO, sıtmayı önlemek için bir yol haritası belirledi. Sağlık örgütünün amaçları:

• 2030 yılına kadar sıtma olaylarını en az yüzde 90 oranında düşürmek
• 2030 yılına kadar sıtma hastalığından kaynaklı mevt oranlarını en az yüzde 90 oranında düşürmek
• 2030 yılına kadar en az 35 ülkede sıtma hastalığını tamamen yok etmek
• Sıtmanın yok edildiği ülkelerde hastalığın tekrar ortaya çıkmasını engellemek

WHO, sıtma aşısının Afrika’da yılda 40 ila 80 bin arasında çocuğun hayatını kurtarabileceğini tahmin ediyor.

WHO’nun Sıtma Aşısı Uluslararası Uygulama Programı Yöneticisi Dr. Mary Hamel, “Aşının pilot programından iki yıl sonra tesirini değerlendirebiliyoruz ve inançlı olduğunu görüyoruz” diyor ve devam ediyor:

“İki yıllık sürede şiddetli sıtma olayları yüzünden hastaneye giriş sayıları üçte bir oranında azaldı.”

RTS,S’ye ek olarak üretilen yeni aşılar da var. R21/Matrix-M isimli aşı üzerinde çalışmalar devam ediyor.

İlaç sektörü devi BioNTech ise Covid-19 aşısında kullandığı mRNA teknolojisini kullanarak yeni bir sıtma aşısı üretmeyi hedefliyor.

Aşı nasıl çalışıyor? Dünyaya yetecek kadar üretiliyor mu?

RTS,S aşısı, bedende Plasmodium falciparum ismiyle bilinen ve Afrika’da en sık görülen ve en ölümcül olan paraziti hedefliyor.

Bir kişi sıtma taşıyan bir sivrisinek tarafından ısırıldığında bu parazit ilk kanına karışıyor ve karaciğer hücrelerine bulaşıyor. Karaciğerdeki parazit bundan sonra olgunlaşıyor, çoğalıyor ve tekrar kana karışarak bu sefer kırmızı kan hücrelerine bulaşıyor ve hastalığa yol açıyor. Aşı, parazitin karaciğere bulaşmasını engelliyor

Aşının tesirli olması için toplam dört doz yapılması gerekiyor. İlk üç aşı birer ay aralıklara veriliyor. Yeni doğan bebeklere aşının ilk üç dozu beşinci, altıncı ve yedinci aylarda, son doz ise 18’inci ayda yapılıyor.

WHO, Gana, Kenya ve Malawi’de bir milyondan fazla çocuğun sıtmaya karşı aşılandığını açıkladı.

Sağlık uzmanları, ülkelerin aşıyı sıtmayı engellemek için hazırlanmış stratejilerin yanı sıra kullanmasını tavsiye ediyor.

WHO, bilhassa Afrika kıtasında Sahra Çölü’nün güneyinde olmakı üzere, aşı talebinin yılda 80 milyonu aşmasını bekliyor. Dr. Hamel, artan talebin karşılanmasında zorluklar yaşanabileceğini söylüyor.

Şu anda aşıyı üreten yalnızca bir firma var, o da GlaxoSmithKline (GSK).

Dr. Hamel, “GSK, yılda 15 milyon doz üretmeyi planlıyor” diyor ve devam ediyor:

“Sözümüzün ardında durmamız ve şiddetli sıtma tehlikesiyle karşı karşıya olan çocuklara gereğince aşı sağlamak için çalışmalarımızı sürdürmemiz gerekiyor.”

• İngiltere’de yapılan araştırma: ‘Sıtma hastalığı yüzde 70 oranında azaltılabilir’
• Hidroksiklorokin: Sağlık Bakanlığı, tartışma yaratan sıtma ilacını Covid-19 tedavi rehberinden çıkardı