Esad, Arap Birliği zirvesine katılacak: Suriye’nin örgüte dönüşü Orta Doğu için ne anlama geliyor?

Esad, Arap Birliği zirvesine katılacak: Suriye’nin örgüte dönüşü Orta Doğu için ne manaya geliyor?

18.05.2023 16:24

A⁺

A^-

Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad yarın yapılacak Arap Birliği zirvesi için Suudi Arabistan’a gitti. Zirve öncesi, örgüte üye ülkelerin dışişleri bakanları Cidde’de hazırlık toplantısı için bir araya geldi.

Suriye heyetinin 10 yılı aşkın müddettir ilk defa katıldığı hazırlık toplantısında Sudan’da son durum, Filistin’deki gelişmeler ve Yemen krizi başta olmak üzere bir dizi hususun ele alınması bekleniyor.

Arap Birliği’nin 22 üyesi bulunuyor.

2011’de protestoculara karşı sert tavrı ve ülkede başlayan iç savaş üzerine üyeliği askıya alınan Suriye bu ay örgüte geri kabul edildi.

BBC Arapça Servisi’nden Feras Kilani, Suriye’nin Arap Birliği’ne dönüşünün Orta Doğu için ne manaya geldiğini değerlendirdi.

Suriye 10 yılı aşkın müddettir acımasız bir iç savaşın pençesinde. Beşar Esad önce sivil toplumu, akabinde da İslamcılar da dahil olmak üzere çeşitli isyancı güçleri ezmek için yakıp yıkma siyaseti uyguladı. Diğer Arap ülkeleri Esad’a karşı muhalefeti gizlice destekledi ve Devlet Başkanı Beşar Esad bölgede yalnızlaştı.

Suriye’nin Arap Birliği’ne yeniden katılmasıyla birlikte Arap komşuları Esad’ı yeniden ortalarına kabul etmeye başladılar. Bu olağanüstü dönüşe yol açan neydi? Bu dönüş Suriye, halkı ve bölge için ne manaya geliyor?

Suriye’de iç savaş bitiyor mu?

Suriye’deki iç savaşta sonun başlangıcına şahit oluyoruz. Esad’ın diktatörlüğüne karşı bir ayaklanma olarak başlayan savaş, Suriye’nin büyük bir kısmının isyancıların denetimine geçmesiyle bir iç savaşa dönüştü.

Şimdi muhalif gruplar yalnızca Türkiye sonundaki küçük bir bölgeyi denetimi altında tutuyor.

Irak-Şam İslam Devleti (IŞİD) örgütünün 2017’de hezimete uğratılmasından bu yana, özerk Kürt bölgeleri dışında ülkenin geri kalanı Esad’ın denetimi altında.

Esad’ın Arap Birliği’ne yeniden katılması yalnızca alandaki gerçekliğin tanınması demek. ABD, Rusya ve İran gibi öbür aktörler de olduğu için, durumun bir gecede değişeceği manasına gelmiyorfakat bu gelişme için savaşın sonunun başlangıcı denebilir.

Suriye’nin Arap Birliği’ne dönüşüne onay verme kararı, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman’ın öncülüğünde Arap ülkeleri arasında yapılan uzun görüşmelerin ve tartışmaların akabinde alındı.

Kademeli bir yeniden entegrasyon süreci yaşandı ve hala birtakım muhalifler olsa da, Arap ülkelerinin çoğu Suriye rejimini deviremedikleri için bu rejimle birlikte yaşamaları gerektiğini anladı.

Özellikle acil ele alınması gereken birkaç bahis var: Birincisi, Captagon ismi verilen ve bir tıp amfetamin olan uyuşturucu sıkıntısı.

Bu madde Lübnan ve diğer bölge ülkelerine ihraç ediliyor. Esad’ın Suriye’de büyük ölçüde Captagon üretilmesine izin verdiğine inanılıyor (İngiltere hükümetine göre, dünyada bu madde üretiminde Suriye’nin hissesi yaklaşık yüzde 80).

Sadece 2021 yılında Orta Doğu ve diğer bölgelerde 400 milyondan fazla tablet ele geçirildi ve bunun toplam üretimin çok küçük bir kısmı olduğuna inanılıyor.

Bu durum bilhassa Suudi Arabistan’da telaş kaynağı. Suudi Arabistan, Suriye’nin Arap Birliği’ne yeniden entegre edilmesinin uyuşturucu arzını kesmeye yardımcı olacağına inanıyor.

İran’la ilgili kaygılar de aynı derecede önemli. Bölgedeki baskın Şii güç olarak İran’ın dört Arap başşehrinde büyük tesiri var: Bağdat, Beyrut, Senaa ve Şam. Arap Birliği, Suriye’nin örgüte dönüş sürecinin, İran’ın ülke üzerindeki tesirini zayıflatabileceğini ve Orta Doğu’daki “Şii Hilalini” bozabileceğini hesaplıyor.

ABD ve Avrupa Birliği, Suriye’nin yeniden Atap Birliği’ne katılmasına karşı çıkabiliryapabilecekleri fazla bir şey yok. Esad devrilmeyecek ve Arap dünyası bu durumun bu türlü devam edemeyeceğine karar verdi.

Göç eden Suriyeliler ne olacak?

Milyonlarca Suriyeli bu savaş nedeniyle yerlerinden edildi ve birçoğu Türkiye, Lübnan ve Ürdün ve Avrupa’ya göç etti.

Pek çok kişi de ülke içinde yerinden edildi. Yalnızca İdlib ve Halep vilayetlerinde 3 milyon kişi bu durumda ve çoğunluk kamplarda yaşıyor. Pekala bu kadar çok vefat ve yıkımdan sorumlu olduğunu düşündükleri bir hükümetin denetimindeki bölgelere geri döndüklerinde kendilerini güvende hissedebilecekler mi?

Esad yönetimi, Ürdün’deki bir zirvede, zulüm riski olmadan bu insanların konutlarına dönmelerine izin vereceğine dair söz vermiştifakat bu insanlar bu kelama inanacaklar mı? Hükümetin denetimindeki bölgelere dönen yüzlerce kişi tutuklandı.

Geri dönme kararını insanların içinde bulundukları durum belirleyecek. AB’ye yahut İngiltere’ye kaçanların Suriye’ye dönmesi beklenmiyor.

Kürtlerin denetimindeki bölgeler ne olacak?

Kürt bölgeleri Esad rejimi ile hiçbir zaman savaş halinde olmadı ve IŞİD’e karşı mücadeleye yardımcı oldu fakat Türkiye, sınırında bir Kürt devleti fikrini kabul etmiyor.

Birkaç yıl önce Türk ordusunun Kürtlerin liderliğindeki Suriye Demokratik Güçleri’ne (SDG) operasyon düzenlediğini ve Suriye’de hududun 150 kilometrelik kısmında 30 kilometre derinliğinde bir “tampon bölge” oluşturduğunu gördük.

Esad bu bölgeyi Kürt toprakları üzerinde denetimi yeniden ele geçirmek ve SDG’yi silahsızlanmaya zorlamak için bir koz olarak kullanabilir.

Bu da Kürtlerin zorlukla kazandıkları bağımsızlıklarının büyük bir kısmını kaybedecekleri yarı özerk bir Kürt yönetim bölgesiyle sonuçlanabilir.

Esad, Türkiye ile anlaşarak Kürtlerle kendi uygun gördüğü şekilde muahedesini sağlayacak düzenlemelere de gidebilir.

Kürt bölgelerinde eski IŞİD üyeleri ve ailelerinin cezaevinde tutulduğu devasa kamplar ve bölgedeki 1000’e yakın ABD askeri bu tabloyu daha da karmaşık hale getiriyor.

Ancak bu Amerikalılar için stratejik bir öncelik mi olacak yoksa Kürt halkı bir sefer daha ihanete uğramışlık hissiyle mı bire bir kalacak, bunu bilmiyoruz.

Hala Esad’a direnen cihatçılar ne olacak?

Bunların sayısını nitekim bilmiyoruz.

Çok sayıda kişi hem hükümetle hem de IŞİD’le savaşta öldüğünden, tahminen de geriye El Esas yahut diğer kümelerle temaslı yalnızca birkaç yüz kişi kalmıştır.

Türkiye ve Suriye arasında, “terörist olarak görülmeyenlerin” ülkelerine geri dönmelerine yahut tutuklanmalarına izin verilmesi için görüşmeler yapılması gerekecek.

Geri kalanlar içinse, IŞİD konusunda olduğu askeri bir tahlil üzerinde anlaşabilirler. Bu son muhalif savaşçılarla başa çıkmak iç savaşı nihayet sonlandırmanin anahtarı olacak.

Son gelişmelerin Orta Doğu üzerindeki tesiri ne olacak?

En büyük direkt tesir Lübnan üzerinde olacak. Bu ülke ekonomik olarak çok kötü durumda ve tam bir siyasi felç söylediği söz edilen olduğundan, Suriye’nin yeniden devreye girmesi olumlu bir tesir yaratabilir.

Bu İran’ın tesirine karşı bir atılım olsa da Suudi Arabistan ve İran arasındaki münasebetlerin yakın vakitte çözülmesine de yardımcı olabilir.

Esad, Tahran’ın yakın bir müttefiki ve onun rehabilitasyonu genel olarak bölgedeki tansiyonu azaltabilir.

Bu durum, son yıllarda Orta Doğu’yu istikrarsızlaştıran bir diğer vekalet savaşı olan Yemen’deki iç savaşın sona erdirilmesi sürecine de katkıda bulunabilir.

Esad, Suriye’de iç savaşı kazandı mı?

Evet, bu Esad’ın Suriye’de iç savaşı kazandığı manasına geliyor, ama ne değerine?

Aslında Esad bunu birkaç yıl önce Rusya’nın tam müdahalesi ve IŞİD’in yenilmesiyle başardı.

Yine de buna bir “Pirus zaferi” denebilir.

Suriye yerle bir oldu, ekonomisi çöktü ve yerinden edilen halkı büyük bir travma geçirdi.