Seçimin muhasebesi: Kutuplaşma dili kaçınılmaz mı?

Seçimin muhasebesi: Kutuplaşma lisanı kaçınılmaz mı?

02.06.2023 12:00

A⁺

A^-

Selin Girit

Türkiye’de parlamento ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinin tamamlanmasının akabinde bilhassa muhalefet cephesinde bir iç muhasebe başladı. Nerede, ne kusur yapıldı? Hezimetin faturası kime, nasıl kesilebilir? İzlenen hangi taktik doğru, hangisi yanlıştı?

Taktik denildiğinde, cumhurbaşkanlığı seçimlerinin birinci ve ikinci çeşidi arasındaki telaffuz ve lisan farklılığına da dikkat çekmek gerek.

Zira birinci tur öncesindeki seçim kampanyası boyunca “radikal sevgi dili” kullanan, iki elini bir araya getirip yaptığı kalp jestleriyle kameralara gülümseyen, kendisine küskün olan Memleket Partisi Genel Başkanı Muharrem İnce’yi dahi “Halil İbrahim Sofrasına” çağıran, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın mitinglerde kalabalıklarca yuhalanmasına asla izin vermeyen Kemal Kılıçdaroğlu’nun kucaklayıcı ve birleştirici olarak nitelendirilen hali 14 Mayıs’taki ilk çeşitte alınan sonucun akabinde 180 derecelik bir dönüşüme uğradı.

İlk tur sonuçlarının açıklanmasından sonra sosyal medyada yayımladığı ilk görüntüsünde sesinin neden çıkmadığı tenkitlerine masaya vurarak “Buradayım be, buradayım!” karşılığını veren Kılıçdaroğlu, Cet İttifakı Cumhurbaşkanı Adayı Sinan Oğan’ın yüzde 5’lik seçmenini yanına çekmek için göçmen tersi sert bir lisan de kullandı.

Peki Kılıçdaroğlu’nun kampanyası boyunca kullandığı lisanda böylesi keskin bir dönüşüm gerekli miydi? Türkiye’de seçmen sert yahut kutuplaştırıcı bir söyleme daha çok mu prestij ediyor? Bu bağlamda Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın lisanı kutuplaştırıcı olarak nitelendirilebilir mi ve iktidara ilk geldiği 2002 yılından beri girdiği 15 genel seçim, referandum ve yerel seçimi kazanmasının gerisinde yatan nedenlerden birinin de bu olduğu düşünülebilir mi?

Koç Üniversitesi’nde Siyaset Bilimleri ve Uluslararası İlişkiler öğretim üyesi olan, kutuplaşma ve kutuplaşmanın azaltılması üzerine çok sayıda akademik çalışmaları bulunan Prof. Dr. Murat Somer sertlik ile kutuplaştırıcı söylemi birbirinden ayırmak gerektiğine dikkat çekiyor:

“Sert telaffuzdan ne anladığımız belli: Yüksek sesli, suçlayıcı konuşmak. Kutuplaştırıcı telaffuz biraz daha özel bir şey. Sertlikle de kesinlikle birlikte gidiyor ama bir ‘öteki’ üzerinden konuşmak. Biz ve ötekiler ayrımı üzerinden siyasal alanı tanımlamak.

“Sayın Erdoğan çok erken yıllardan itibaren kutuplaştırıcı telaffuz kullandı. Buradaki kutuplaştırıcı telaffuzun ötekisi, objesi ‘onlar’ diye tanımladığı, kendisine karşı olan toplum kısımlarıydı. Siyasal seçkinler bilhassa,fakat benzer vakitte da onlara destekleyici toplum kesiti.”

Kılıçdaroğlu’nun da ikinci tur öncesinde kutuplaştırıcı lisan kullandığını teslim eden Somer, buna rağmen Kılıçdaroğlu’nun “öteki” olarak Erdoğan’ın destekçilerini değil kişiliğini ve göçmenleri konumlandırdığının, Erdoğan’a oy veren kesitleri ötekileştirmemeye çalıştığının da altını çiziyor.

Türkiye’de Kutuplaşmayı Azaltmaya Yönelik Stratejiler ve Araçlar Projesi’nin (TurkuazLab) Bilimsel Koordinatörü ve İstanbul Bilgi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Kısmı öğretim üyesi Prof. Dr. Emre Erdoğan da Kılıçdaroğlu’nun Cumhurbaşkanı Erdoğan ile arasındaki oy farkını kapatmak için süratli bir şekilde milliyetçi söyleme hareket etmek zorunda kaldığını, Kürt siyasal hareketinin takviyesi elzem olduğundan ve bu nedenle HDP’yi karşısına alamayacağından Suriyeliler aykırısı “sorunlu” bir söyleme giriştiğini belirtiyor:

“10 milyon Suriyeli yok bu ülkede. İki milyon oy kullanan yabancı yok. Hep eleştirilen gerçek ötesi argümanlara dayanarak bir telaffuz geliştirildi ve toplumsal cinsiyet açısından son derece kusurlu ‘Sınır namustur’ cümlesine sarılındı.

“Ama siyasette yapılan iletişim hız motoru kullanmak değil. Tanker kullanıyorsunuz. Tanker bir yere gidiyor, dümeni çeviriyorsunuz, ona bir ara tepki veriyor. Kılıçdaroğlu’nun bu kadar süratli taraf değiştirmeyle başarılı olacağını düşünmesi büyük yanılgıydı, olmadı aslında.”

‘Yapabileceği tek şeyi yaptı’

Profesör Emre Erdoğan, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın seçim kampanyasında telaffuzunda kurduğu metodu ise şöyle açıklıyor:

“Ekonomik başarısızlık var ortada. İnsanların geçim külfetiyle karşı karşıya oldukları bir durum var. Sarsıntı var. Pandemi var. Bütün olumsuz faktörler bir araya gelmişken Erdoğan’ın yapabileceği şeyler çok fazla değildi. Popülist ekonomik siyasetlerle ekonomiyi ısıttı, insanların ceplerine para koydu.

“İkinci olarak kendi seçmen tabanını konsolide etmek istedi. Bunun için yapması gereken şey seçimi bir referanduma dönüştürmekti. Yani ‘bu Erdoğan’ın gitmesi yahut kalması hakkında’ dedi. Bunu da başardı.

“Son olarak da karşısına ötekileri yerleştirdi. Türkiye’de en kolay bulunacak ‘öteki’ Kürtlerdir, siyasi Kürt hareketidir. Ve LGBTİ bireylerdir. Bu türlü terslikler üzerinden de kendi seçmenini konsolide etti.

“Kemal Kılıçdaroğlu’nun buna karşı stratejisi şu olabilirdi: Aşırı Kemalist bir söylemi masada tutabilirdi, o da kendini o denli konsolide etmeye çalışırdı. ama Altılı Masa olduğu için ve Gelecek, Deva, Saadet partilerinin buna benzer bir Kemalizm’le sıkıntıları olduğu için bunu yapamazdı. Kürt tersi pozisyon da alamıyordu. O da yapabileceği tek şeyi yaptı.”

‘Nefret edilmekten korkmayın’

Kutuplaştırıcı telaffuzların irtibatta dikkat alımlı bir araç olduğuna kuşku yok.

Sevgi yahut nefrete, yani olumlu yahut olumsuz illaki bir reaksiyona yol açan bu telaffuzlar yalnızca siyasette değil pazarlama dünyasında da bir araç olarak sık sık kullanılıyor.

Örneğin Strateji Yöneticisi Kirstie Maryott, “Kutuplaşma neden markalar için iyi bir şey?” başlıklı makalesinde şu değerlendirmelerde bulunuyor:

“Günümüzün kutuplaşmış dünyasında markaların karşı karşıya olduğu en büyük tehlike karşı taraf değil, ilgisizliktir. Nefret edilmekten korkmayın. Görünmez olmaktan korkun. Kutuplaşma bize siyasette de ötesinde de tutkulu gruplar sunar. Sürtüşme sunar. Sürtüşme kültürel hararet doğurur. Kültürel hararet ilgi çeker. Birden markanız artık görünmez olmaktan çıkar. Bir markanın neden yana ve neye karşı olduğu bilinirse, işler değişik bir hal alır.”

Hindistan, Polonya ve Türkiye örneği

“Democracies Divided” (Bölünmüş Demokrasiler) isimli kitabın yazarları Thomas Carothers ve Andrew O’Donohue da Türkiye dahil dokuz ülkede mevcut kutuplaşma ortamını inceledikleri çalışmalarına dair verdikleri bir mülakatta şu tespitleri yapıyor:

“Tüm bu ülkelerde, Kolombiya, Kenya ve Polonya gibi birbirinden son derece farklı demokrasilerde dahi kutuplaşmanın kökleri, paternleri ve itici güçleri hep aynı. Bilhassa kutuplaştırıcı başkanların ne kadar kararlı oldukları da dikkat cazibeli.

“Hindistan’da Narendra Modi, Polonya’da Jarosław Kaczyński ve Türkiye’de Recep Tayyip Erdoğan temel bölünmeleri amansızca kızıştırıp toplum geneline yaydılar ve seçim zaferleri kazandılar. Yalnızca muhalifleri şeytanlaştırmak yahut demokratik süreçleri sekteye uğratmakla kalmadılar, radikal değişiklikleri de zorla gündeme taşıdılar. Polonya’da kürtaj yasağı bunun iyi bir örneği.”

Kutuplaşma bugün başta ABD olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde görülen global bir olgu. 2008 sonrasındaki ekonomik krizin, pandeminin ve artan bir göçmen probleminin kutuplaşmada rol oynadığı düşünülüyor.

Profesör Murat Somer toplumların bu probleme farklı karşılıklar verdiğini, bir kısmın Türkiye’de olduğu güçlü başkanların eliyle bir güvenlik arayışına yöneldiğini söylüyor ve şu tespiti yapıyor:

“Demokrasinin iyi işlediği ülkelerde genelde kutuplaşma çok yükselse de zehirleyici seviyeye erişmiyor. Şu an gelişmiş demokrasiler içerisinde yalnızca ABD’de bu seviyede olduğunu bulduk.

“Bunun dışında da yakın zaman önce konsolide olmuş birçok ülkede de bu zehirleyici kutuplaşmayı görüyoruz: Macaristan, Polonya, Brezilya, Hindistan aynıi. Birtakım yerlerde bu demokrasinin çökmesiyle de sonuçlanıyor.

“Ya muhalefette olan seçkinler iktidardaki seçkinleri deviriyorlar – mesela Tayland’da o denli oldu, otoriter bir rejim ortaya çıktı – yahut bu kutuplaştırıcı siyaseti kullanan iktidarlar zaman içerisinde demokrasiyi aşındırıyorlar.

“Bir noktada Türkiye’de de olduğui demokrasi askıya alınmış yahut kimilerine göre çökmüş oluyor, önemli bir otoriterleşme gerçekleşiyor. Bununla nasıl başa çıkılabileceği konusunda da elimizde çok net reçeteler yok.”

Profesör Emre Erdoğan, Türkiye’de toplum içinde kutuplaşmaya taban hazırlayan etmenleri genel sınırlarıyla şu şekilde sıralıyor:

Başkanlık sisteminin kutuplaşmaya elverişli olması;
Seçimlerin referanduma benzemesi;
Çok sayıda seçimin üst üste yapılması;
Parti içi demokrasi olmaması;
Çoğulcu olmayan bir siyasal kültürün varlığı;
İnsanların bir ortada var olmasını sağlayacak şekilde toplumu yatay kesen STK’ların olmaması;
Sivil toplum alanının daralması;
Bağımsız medya bulunmaması;
Sosyal medya ve yankı odaları;
Medya okur-yazarlığının zayıf olması;
Eleştirel fikrin bulunmaması.

Türkiye’de toplumu “biz ve onlar” diye ikiye bölmenin, kendi grubunun üstün olduğunu söyleyip diğer grubu aşağılamanın neredeyse bütün siyasi başkanlara has olduğunu söyleyen Emre Erdoğan, buna kutuplaştırıcı tavırlara sahip olmanın her parti tabanında kabul gördüğünü savunuyor.

Bunun en çok önemli nedeninin siyasi partilerin kimlikleşmesi ve kimliklerle örtüşmesi olduğunu ifade eden Erdoğan, “Bir siyasi parti birden fazla kimliği içeren yatay bir örgütlenme değil. Türkiye’de anlaşılanmlikleri temsil eden dikey örgütlenmeler haline gelmiş durumdalar ve homojenler o açıdan,” diyor ve şöyle devam ediyor:

“CHP’ye baktığınız zaman büyük oranda sekülerlerin, Alevilerin ve kendisini eğitimli olarak tanımlayanların partisi. AK Parti’de muhafazakarları görüyorsunuz, milliyetçileri görüyorsunuz. MHP’de milliyetçileri, muhafazakarları görüyorsunuz. HDP’de Kürtleri görüyorsunuz. Yani yatay kesmiyor. Yatay kesiyor olsa diyalog içine girecekler. Kimlik açısından homojen oldukları için kimlik kartını çok kolay oynuyorlar.

“Kutuplaşma Türkiye’yi bir hastalık olarak sarmış durumda. Cumhurbaşkanı Erdoğan tipik bir popülist lider olarak bunu kullanıyor mu kullanıyor.fakat Kemal Kılıçdaroğlu da Meral Akşener de kullanıyor. Hepsi bu dile başvuruyor.”

Profesör Murat Somer ise Kılıçdaroğlu için “yukarı tükürsen bıyık aşağı tükürsen sakal” gibi bir durumun söylediği söz edilen olduğunu, Cumhurbaşkanı Erdoğan’a karşı sert telaffuz kullanmadığında toplumun “Ya arkadaş sen benim hakkımı savunmuyorsun” dediğini, sert konuşunca da “sen de kutuplaştırıcı lisan kullanmaya başladın” diye eleştirildiğini savunuyor.

Somer, kutuplaşmanın derinleşmesine rağmen Türkiye’nin dünyaya olumlu bir örnek de sunabileceğini, anahtarın siyasette ve siyasetçilerde olduğunu belirtiyor:

“Türkiye buna benzeyenkutuplaştırıcı siyaseti ve otoriterleşmeyi en uzun süre yaşayan ülkelerden biri. Kutuplaşma tabii AKP’yle başlamadıbu seviyeye AKP döneminde taşındı. Buna rağmen son dönem içerisinde toplum ve muhalefet buna çok önemli bir direnç gösterdi.

“Geçmişte daha çok laik-mütedeyyin kutuplaşması iken bugün daha çok demokrasi-otokrasi kutuplaşmasına döndü. Yeni stratejiler uygulamaya başladı muhalefet, evet başarılı olamadı bunu durdurmaktafakat radikal sevgi stratejisi, ittifaklar kurmaya başlaması, demokrasi bloğu oluşturmaya başlaması, helalleşme söylemi, demokrasi üzerinden pozitif bir programla yalnızca Erdoğan karşıtlığı değil, pozitif telaffuzla ne yapmak istediklerini anlatmak daha önemli, bunu anladı. Muhalefet bu seçimi kazansaydı tüm dünyaya umut verecek bir örnek olacaktı.

“Kutuplaşma kendi kendini büyüten bir şey. Kesinlikle kutuplaşmaya karşı bir çoğunluk koalisyonu ortaya çıkması lazım siyasette. Bunu lakin bu şekilde aşmak mümkün.”

Profesör Emre Erdoğan ise kutuplaşmanın reçetesinin toplum içinde azalan temas noktalarını arttırmaktan, kamusal alanda temas etmekten geçtiğini savunuyor:

“Mahalleler ayrıştı, coğrafik ayrışma var. İlkokullar ayrıştı. Herhangi bir çocuğun özel okula gidip gitmediğine yahut hangi özel okula gittiğine bakarak babasının, annesinin oy verme eğilimini tahmin edebiliyorsanız sorun var demektir. Bizim bir araya gelebileceğimiz mikro düzenekler kurulması gerekiyor aşağıdan üste.

“Suriyelileri sevmeyen insanlar Suriyelileri görmüyor ki. Suriyelileri tanıdıkları yok. Urfa’da Suriyelinin lokantasına gitmiyorlar. Gitse, dostluk kursa farklı bir şey olacak.

“Kutuplaşma problemini siyasetçiler çözmez. Bunu çözmek işlerine de gelmiyor. Bunu çözmek vatandaşa düşen bir şey. Aşağıdan üste yapılacak bir şey. Üstten olmaz, zira kutuplaşmadan uzaklaşmak seçim kazandırmaz.”