Türkiye-Rusya ilişkilerinde yeni dönemde hangi konular öne çıkacak?

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın yeniden göreve seçilmesinin akabinde yeni devirde Türkiye-Rusya ilişkileri hem bölgesel bahisler hem de ikili işbirliği açısından değerini ve yoğunluğunu muhafazaya devam edecek.

Rusya’nın Ukrayna’yı işgal teşebbüsü, tahıl koridorunun işletilmesi, Ankara-Şam olağanlaşma görüşmeleri ve enerji alanındaki işbirliğinin derinleştirilmesi ön planda olacak.

Türkiye’nin, bu devirde, üyesi olduğu NATO ve yakın ortağı Rusya arasında kurduğu istikrar siyasetini sürdürüp sürdüremeyeceği dikkatle takip edilecek.

Seçimlerin akabinde geçen sürede Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin iki kere, yeni Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ile Rus Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ise bir defa telefonda görüştüler.

Her üç görüşmede de öne çıkan ögeler, Ukrayna merkezli bölgesel gelişmeler ile enerji ve ticaret başta olmak üzere ikili münasebetlerin daha de geliştirilmesi beklentisi oldu.

Taraflar ferdî temas trafiğinin bundan sonra da sürmesi konusundaki uzlaşılarını kamuoyuna ilan etti.

Seçim sonuçları Moskova’yı sevindirdi

14 Mayıs ve 28 Mayıs’ta yapılan seçimlerin sonucunun Moskova’da memnuniyetle karşılandığı derhal tüm başkentlerde yapılan ortak değerlendirme.

Muhalefetin ortak cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu, kampanya sırasında yaptığı bir açıklamayla Rusya’yı Türk seçimlerine müdahale etmekle suçlamış, Kremlin ise iddiaları yalanlamıştı. Erdoğan da savların gerçekle ilgisi olmadığını ifade ederek, Kılıçdaroğlu’na tepki göstermişti.

Kılıçdaroğlu’nun kampanya boyunca dış politikayı “180 derece” değiştireceği sözleri, Türk diplomasisini Rusya odağından çıkarıp yeniden Batı rotasına sokacağının işareti olarak değerlendirilmişti. Rus basınından çıkan yorumlarda, Kılıçdaroğlu’nun Türk-Rus bağlantısını sekteye uğratmak gayesinde olduğu da iddia edilmişti.

Bunun ötesinde Rusya’nın Türkiye’nin milyarlarca dolarlık doğalgaz borcunu ötelemesi, seçim öncesinde yaşanabilecek mali zorlukların aşılması açısından Erdoğan hükümetine büyük bir jest olarak değerlendirilmişti.

Ukrayna ve Suriye gündemi ön planda

Yeni devirde bölgesel diyalog kapsamında, Rusya’nın Ukrayna’yı işgal teşebbüsü ve tesirlerinin ön planda olması beklentiler arasında. Sürat kesmeden süren savaş, Kahovka Barajı ve Tolyatti-Odesa amonyak boru çizgisinin patlatılması gibi son günlerde yaşanan hücumlarla tesirini yaymaya devam ediyor.

Türkiye, bu süreçte, her iki tarafla temasta kalarak bir yandan bu tesirlerin azalmasını diğer yandan da ileride mümkün kalıcı barış için devrede olmaya devam etmeye çalışıyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, 7 Haziran’da Putin ve Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodomir Zelensky’ye, Kahovka Barajı’na dönük akının incelenmesi için Birleşmiş Milletler ve uluslararası toplumun iştirakiyle bir komisyon kurma önerini dile getirdi.

Saldırıdan ötürü birbirlerini suçlayan Ukrayna ve Rusya, bu kademede bu türlü bir teşebbüse sıcak bakmasa bile Türkiye, tahıl koridoru uzlaşısında uyguladığı usulü burada da işletebileceği açılımını yaptı ve sürecin kesimi olma niyetini gündemde tuttu.

Tahıl Koridoru Mutabakatı Temmuz ortası sona eriyor

Türkiye açısından diğer çok önemli bir bahis ise Tahıl Koridoru Mutabakatı’nın uzatılması olacak. Rusya, kendi tahıl ürünleri, gübre ve amonyak satışının başlamamasından ötürü teşebbüsü sona erdirme aşamasında olduğunu Mart ayında dile getirmiş, Ankara’nın baskısı sonucu muahedeyi iki kere iki aylığına uzatma kararı almıştı.

Ancak Moskova’dan yapılan açıklamalar, tahıl koridoru teşebbüsünün sona erme riskinin giderek arttığını gösteriyor. Rusya, teşebbüsün sürmesi için 5 şart öne sürmüştü: Tolyatti-Odesa amonyak boru çizgisinin çalıştırılması, Rosselkhozbank’ın SWİFT sistemine dönmesi, tarım makine ve yedek modüllerin onarımı, Rus ziraat şirketlerinin yurtdışında el konan varlıklarının ve hesaplarını serbest bırakılması ve gemilerin sigorta problemlerini çözülmesi.

Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergey Vershinin, geçen günlerde Rus haber ajanslarına yaptığı açıklamada, beş şarttan üçünde ilerleme sağlanamadığını kaydederken, bilhassa amonyak boru sınırının patlatılmasının 22 Temmuz 2022’de tahıl koridorunu oluşturan İstanbul Anlaşması’na önemli zarar verdiğini kaydetti.

Türk diplomasinin ilerki günlerde üzerinde duracağı en çok önemli hususlar arasında tahıl teşebbüsün mühletinin uzatılması olacak.

Moskova’da yeni Ankara-Şam görüşmeleri

2022 sonunda Rusya’nın arabuluculuğuyla başlayan Ankara-Şam olağanlaşma sürecinin bundan sonraki süreçte devam etmesi bekleniyor. Tarafların arasındaki derin görüş farklılıklarına rağmen direkt temasları sürdürmeleri, bu kapsamda ileriki haftalarda dışişleri bakan yardımcısı seviyesinde yeni bir görüşmenin gerçekleşmesi öngörülüyor.

Seçimlerin çabucak öncesinde Moskova’da dışişleri bakanları bir araya gelmiş lakin Şam idarenin siyasi bir adım atmak için topraklarındaki Türk askerlerinin çekilmesi ön şartını getirmesi sürecin ilerlemesinin önündeki pürüz olarak kaydedilmişti.

Yine süreçte, Türkiye ile Rusya’nın Suriye’nin kuzeyinde konuşlu Halk Savunma Birlikleri’nin (YPG) akıbeti konusunu da ele almaları bekleniyor. Rusya, 2019’da yapılan bir mutabakatla YPG’nin Türk sonlarına tehdit olmayacak bir noktaya çekilmesi teminatı vermiş ama bu hususta adım atmamıştı.

İkili işbirliğinde enerji gündemi yoğun

Lavrov’un Fidan’ı kutlamak gayesiyle gerçekleştirdiği telefon konuşmasının akabinde Moskova’dan yapılan açıklamada, iki dışişleri bakanının yapan etkileşimi sürdürme kararında olduğu belirtilmiş ve şu açılama yapılmıştı:

“Görüşmede, büyük enerji projelerine odaklanarak, hükümetler arası Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Kurulu’nun çalışmaları da dahil olmak üzere, Rusya-Türkiye işbirliğinin kilit mevzuları hakkında görüş alışverişinde bulunuldu. Gelecekteki ikili temasların takvimi ele alındı. Yeni uluslararası ve bölgesel hususlara değinildi” tabirlerine yer verildi.

Erdoğan-Putin görüşmesinin gerisinde yapılan açıklamada da ikili işbirliği açısından enerji, ticaret ve turizm alanlarına vurgu yapılmıştı.

Enerji açısından Avrupa’nın uyguladığı yaptırımları aşmak için Türkiye’de bir enerji merkezi kurulması teklifini dile getiren Rusya, Akkuyu’da üretimi süren nükleer santral projesini Ankara-Moskova işbirliğinin sembol yatırımlarından biri olarak görüyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye’nin inşa etmek istediği ikinci nükleer santralin de Rusya tarafından yapılma mümkünlüğünü gündeme getirmişti.

Rusya, doğalgaz merkezi sayesinde de gazını Türkiye üzerinden Avrupa’da istekli pazarlara ulaştırmak arayışında.

Batı’da ‘Yaptırımlar delinebilir’ kaygısı

Türkiye ile Rusya arasında giderek artan ve derinleşen ilişkiler, Batı’da bilhassa Ukrayna’yı işgal teşebbüsü sonrasında uygulanmaya başlanan ekonomik yaptırımların delinmesi açısından korku yaratıyor.

ABD ve Avrupa Birliği’nin tek taraflı yaptırımlarına katılamayacağını ilan eden Türkiye, buna rağmen yaptırımların kendisi üzerinden delinmesine izin vermeyeceğini kayda geçirdi. Fakat Rusya’nın Türkiye üzerinden Batı’dan gerçekleştirdiği ticaretin katlanarak artması, Batı’daki dertlerin giderilmesini önlüyor.

Batı’daki bir öbür tasa, Erdoğan ve Putin arasındaki münasebetlerin derinliğinin Türkiye’yi daha çok Rusya tarafına çekebilecek bir seviyede olması. NATO’nun güney kanadında çok önemli bir müttefik olarak görülen Türkiye’nin Erdoğan’ın yeni dönem liderliğinde ittifakın önceliklerinden çok Rusya’yla işbirliğine odaklanma mümkünlüğü da ayrıyeten bir tasa ögesi.

Ancak diplomatik kaynaklar, Türk dış siyasetinin Batı ile önce Sovyetler Birliği daha sonra Rusya arasında istikrar siyasetini kurma ve yönetme açısından tecrübeli olduğunu, bu siyasetin devam edeceğine inandıklarını kaydediyorlar. Diplomatik kaynaklar, Türkiye’nin, İsveç’in NATO üyeliğine 11-12 Temmuz’da düzenlenecek Vilnius Zirvesi öncesi onay verip vermeyeceğinin bu açıdan da çok önemli olacağı görüşünde.