ABD’den teknoloji savaşında Çin’e karşı yeni cephe

ABD Başkanı Joe Biden’ın başkanlık kararnamesiyle duyurduğu plana göre, Washington, aralarında yarı iletkenler ve mikro-elektronik, kuantum bilgi teknolojileri ve muhakkak yapay zeka sistemlerinin olduğu üç kritik teknoloji alanında Amerikan şirketlerinin teşebbüs sermayesi ve pay iştiraki yatırımlarına kısıtlama getirecek.

Biden, planı “ulusal acil durum” olarak nitelerken kısıtlamaların “endişe kaynağı ülkelerin askeri, istihbarat, gözetleme ve siber kapasiteler sağlayan hassas teknoloji ve ürünleri geliştirmesinin yol açacağı tehditle başa çıkmayı amaçladığını” bildirdi.

Kararnamede, “endişe kaynağı ülke” olarak sırf Hong Kong ve Makau Özel İdari Bölgeleri ile birlikte Çin’in isminin anılması dikkati çekti.

Yeni kısıtlamalar, Amerikan şirketlerinin söylediği söz edilen üç teknoloji alanında birleşme, satın alma, pay iştiraki, teşebbüs sermayesi ve diğer usullerle Çinli şirketlere yatırım yapmasını engelleyecek.

Şirketler, ayrıyeten sıfırdan ya da ortak teşebbüsle bu kesimlere direkt yatırım yapamayacak, iştirake dönüşebilecek borç-finansmanı araçları sağlayamayacak.

“Yurt Dışı Yatırım Gözden Geçirme Kurulu” oluşturulacak

Öte yandan düzenlemeyle Amerikan şirketlerinin yurt dışına yatırımlarının denetlenmesi için bir gözden geçirme düzeneğinin kurulmasını öngörüyor. Bu kapsamda geçen yıl kabul edilen Çip ve Bilim Maddesi’nin ilk taslaklarında yer alan “Yurt Dışı Yatırım Gözden Geçirme Kurulu”nun hayata geçirilmesi bekleniyor.

Ulusal basında yer alan haberlere göre, ABD’li yetkililer, düzenlemeye ilişkin yaptıkları bilgilendirmelerde, teşebbüs sermayesi ve pay iştiraki cinsinden yatırımların uzmanlık paylaşımını gerektirdiğini, hassas teknolojilerin transferinin engellenebilmesi için bu çeşitten yatırımların denetiminin gerekli olduğunu vurguladı.

Beyaz Saray’dan bir yetkili, düzenlemenin, “Amerikan sermayesinin, düşman ya da tasa kaynağı ülkelerin ulusal güvenlik teknolojileri geliştirmesine destek olmasını önlemeyi hedeflediğini” bildirdi.

Yetkili, bu alanlarda gözden geçirme düzeneği oluşturulmasının ABD’ye “ulusal güvenliğini korumak için yeni bir araç” sağlayacağı değerlendirmesinde bulundu.

“Çin’in bizim paramıza ihtiyacı yok”

Bir diğer Beyaz Saray yetkilisi de Çin’e çip sektöründe getirilen ihracat denetimlerinin tek başına kâfi olmadığına, teknoloji transferinin asıl aracının yatırımlar olduğuna dikkati çekerek “Çin’in bizim paramıza ihtiyacı yok. Net sermaye ihracatçısı bir ülke. Onlarda olmayan şey yordam bilgisi (know-how), bunun da aktarılması genelde makul yatırım çeşitleriyle yakından bağlı.” dedi.

Yetkili, düzenlemenin ABD şirketlerinin Çin’deki halka açık şirketlerdeki pay hisseleri gibi mevcut “pasif yatırımlarını” etkilemeyeceğini vurguladı.

Washington yönetimi, düzenleme için 45 günlük bir istişare süreci yürütme planlıyor. Bu süreçte kuralların uygunlaştırılması ve açıklığa kavuşturulması için ülke içindeki paydaşların ve müttefik ülkelerin görüşlerine başvurulacak.

Kararnamede kısıtlama bahisleri genel çizgileriyle ifade edilirken ayrıntılarının nasıl şekilleneceğini merak konusu. Örneğin “belirli yapay zeka sistemlerine” yönelik yatırımlara getirilen kısıtlamada söylediği söz edilen “belirli” teknolojilerin hangileri olduğu açık değil.

Yapay zeka alanında, “büyük model” ismi verilen ChatGPT üretken yapay zeka modellerinin hedef alınması beklenen. Washington yönetimi, daha önce ABD’li mikroçip üreticisi Nvidia’nın buna aynı modellere işlemci ve bilgi depolama kapasitesi sağlayan ileri teknoloji A100 ve H100 çiplerinin Çin’e ihracatını yasaklama kararı almıştı.

“Yüksek çitli küçük bahçe”

Biden idaresinden Ticaret Bakanı Gina Raimondo ve Hazine Bakanı Janet Yellen benzeri yetkililer daha önce yaptıkları açıklamalarda, Çin ile ekonomik alakalara bütünüyle zarar vermemek için hassas bölümlerdeki yatırım ve ticaret kısıtlamalarının kapsamının dar ve hedefe yönelik tutulması gereğinin altını çizmişti.

Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan da ABD’nin Çin’e yönelik teknolojik ve ekonomik kısıtlamalarının “ekonomik bağları koparmayı” değil “riskleri azaltmayı” hedeflediğini vurgulamıştı.

Amerikalı yetkililer, risklerden söz edildiğinde, Çin’in askeri gücünün gelişmesi ve buna bağlı artan ulusal güvenlik tehdidinin yanı sıra, elektronik ve siber casusluk kapasitesinin ve etnik ve dini azınlıklara yönelik baskıları ve insan hakları ihlallerini ağırlaştırabilecek gözetleme ve takip teknolojilerinin geliştirilmesinin sakıncalarına dikkati çekiyor.

Washington, bir yandan riskleri bertaraf etmeye çalışırken Çin ile ekonomik ilişkileri tamamen sekteye uğratabilecek yönelimlerden kaçınmaya çalışıyor.

Bir Beyaz Saray yetkilisi, düzenlemeye dair Çin’in Washington Büyükelçisi Şie Fıng’ı bilgilendirdiklerini, ABD idarenin sadece kritik teknolojileri içeren dar bir alanda güçlü müdafaa sağlamayı hedefleyen yaklaşımını “yüksek çitli küçük bahçe” benzetmesiyle açıkladıklarını aktardı.

Çin’den “ekonomik bağları koparma” tepkisi

Çinli yetkililer ise ABD’nin adımını “ekonomik bağları koparmaya” yönelik bir adım olarak değerlendirdi.

Çin’in Washington Büyükelçiliği Sözcüsü Liu Pıngyu, yaptığı açıklamada, yatırım kısıtlamalarının, Çinli şirketlerin ve Çin’de iş yapan ABD’li şirketlerin ve yatırımcıların çıkarlarına önemli zarar vereceğini, iki ülke arasında olağan ekonomik ilişkileri olumsuz etkileyeceğini savundu.

Sözcü Liu, “ABD tarafına kelamında durması, Başkan Biden’ın Çin ile ekonomik bağları koparmamaya yönelik taahhüdüne uyması, Çin’in ekonomik kalkınmasını durdurmaya ve bastırmaya son vermesi daveti yapıyoruz.” sözlerini kullandı.

Çin Ticaret Bakanlığı da yaptığı yazılı açıklamada, ABD idaresinin kendi şirketlerinin yurt dışına yatırım yapmasına kısıtlamasının, “yatırım alanında riskleri azaltma mazeretiyle ekonomik bağları koparmaya, sanayi ve tedarik zincirlerini kesmeye yönelik bir eylem” olduğu görüşüne yer verdi.

Açıklamada, “Bu eylem, ABD’nin savunduğu adil rekabet ve piyasa ekonomisi prensiplerinden vahim bir sapmadır. Şirketlerin olağan iş kararlarını etkileyecek, uluslararası ekonomik ve ticari nizamı bozacak, global sanayi ve tedarik zincirlerine önemli zarar verecektir.” değerlendirmesi yapıldı.

Çip ve Bilim Maddesi’nin yıl dönümüne denk geldi

ABD’de geçen yıl kabul edilen Çip ve Bilim Maddesi’nin yıl dönümüne denk gelen kararname, Washington’ın çip sektöründe ihracat kısıtlamalarının akabinde yatırım denetimleriyle Çin’in bu alandaki teknolojik kabiliyetine set çekme niyetini bir sefer daha ortaya koydu.

ABD Kongresi 27-28 Temmuz 2022’de, yerli çip üretimine 280 milyar dolarlık teşvik öngören “Çip ve Bilim Yasası”nı kabul etmişti. Biden’ın 9 Ağustos 2022’de imzalayarak yürürlüğe soktuğu yasa, ülkede yarı iletken üretimini teşvik için 52 milyar dolarlık direkt dayanağın yanı sıra yeni kurulan fabrikalara dört yıllığına yüzde 25’lik vergi indirimi sağlanmasını içeriyordu.

Yasanın, teşviklerden yararlanmak isteyen şirketlere, Çin’deki üretim tesislerinin teknolojik kapasitesini geliştirmeme koşulu getirmesi, Washington’ın Pekin’in bu alandaki tesirini sınırlama amacına işaret ediyordu.

Öte yandan ABD Ticaret Bakanlığına bağlı Sanayi ve Güvenlik Ofisi (BIS), 7 Ekim’de Çinli üreticilerin ileri çip teknolojilerine erişimine yönelik kısıtlamalardan oluşan bir düzenlemeyi duyurmuştu.

Düzenlemeyle Amerikan şirketlerine çip üretimi için gereken gereç, makine ve donanımın Çin’e ihracatı için lisans kaidesi getirilirken aralarında Çin’in en büyük hafıza çipi üreticisi Yangtze Memory Technologies (YMTC) ile en büyük yarı iletken donanım üreticisi Naura Technology Group’un bulunduğu 31 şirket ve kurum İhracat Denetim Listesi’ne alınmıştı.

Bakanlık, 12 Aralık’ta ise aralarında YMTC gibi yapay zeka çip sanayisinde faaliyet gösteren 21 şirketin olduğu 36 Çin şirketini ihracat yasağı listesine aldığını bildirmişti.

ABD’nin Çin’e yatırımları 5 yıldır düşüşte

ABD’nin Çin’e direkt yatırımları, “ticaret savaşı” olarak isimlendirilen, iki ülke arasında 2018’de muhakkak alanlarda gümrük tarifelerinin karşılıklı arttırılmasıyla başlayan ve teknoloji alanında engelleyici adımlarla devam eden süreçte azalma eğilimine girdi.

Uluslararası risk tahlil ve danışmanlık şirketi Rhodium Group’un verilerine göre, ABD’nin Çin’e direkt yatırımları, 2005-2018 yıllarında yılda ortalama 14 milyar dolarken 2018’den bu yana 10 milyar dolara geriledi. 2022’de 8,2 milyar dolar direkt yatırımlar, son 20 yılın en düşük düzeyine indi.

Amerikan şirketlerinin ve yatırımcılarının Çin’e teşebbüs sermayesi cinsinden yatırımları, 2022’de 14,4 milyar dolar ile zirve nokrasına ulaşırken 2022’de 1,3 milyar dolara kadar düştü.

Analistler, Biden kararnamesinin şimdi başlangıç olduğunu, sermaye denetimlerinin ABD ile Çin arasındaki ekonomik ve teknolojik rekabetin yeni cephesi haline geleceğini öngörüyor.