“Yeni ekonomi modeli” dış ticarete de yaramadı

Aram Ekin Duran

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “yüksek kur-düşük faiz” söylemi ile hayata geçirdiği model, ihracatta rekor büyüme yaşanmasını ve cari fazla verilmesini vaat ediyordu. Lakin “yeni ekonomi modeli,” sadece enflasyonda değil; dış ticarette de bekleneni veremedi. Enflasyon rekor kırarken, cari açık son yılların en yüksek düzeyini gördü. İhracat ise pandemi ile geçen son iki yıla göre 2022’ye iyi bir başlangıç yapmış olsa da, ithalattaki sert yükseliş, kaygıları artırdı. DW Türkçe’ye konuşan iş dünyası temsilcileri ve ekonomistler, hükümetin uyguladığı modelin sadece iç piyasayı değil, dış ticareti de olumsuz etkilediği görüşünde.

Dış ticaret açığı büyüyor

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın hayata geçirdiği “yeni ekonomi modeli” sadece yüksek enflasyonun yarattığı hayat pahalılığı ile değil; Türkiye’nin dış ticaretinde de problemlere neden oluyor. Ticaret Bakanlığı verilerine göre, hükümetin “düşük faiz-yüksek kur” söylemi ihracatta umulan artışı sağlamazken, ithalatta ise süratli yükselişin önünü açtı. Merkez Bankası’nın faiz indirimlerine başladığı Eylül 2021’den bu yana geçen son 6 ayda, 125 milyar dolarlık ihracata karşılık 165 milyar dolarlık ithalat faturası ortaya çıktı. İthalat mart ayında 30 milyar dolar hududunu da aşmış oldu.

Yeni ekonomi modelinin ilk tesirlerinin görüldüğü Ekim 2021 döneminde 1,5 milyar dolar düzeyinde olan dış ticaret açığı, Mart 2022 itibariyle 8,2 milyar dolara çıktı. Yeni ekonomi modelinin uygulandığı son 6 ayda ise 40 milyar dolarlık dış ticaret açığı meydana geldi. Artan döviz kurunun tesiriyle, sadece Ocak-Mart döneminde enerji ithalatına harcanan para, geçen yılın benzeyendönemine göre yüzde 188 artarak 25 milyar dolara çıktı.

“Bu ekonomik yapıyla ithalatı geçemeyiz”

Uzun yıllar Türkiye İhracatçılar Meclisi’nde (TİM) birlik başkanlığı ve yönetim kurulu üyeliği misyonlarında bulunan Gelişen Markalar Derneği Başkan Yardımcısı Murat Akyüz, “Mevcut şartlarda, maalesef şimdi ihracatın ön plana çıktığını görüyoruzfakat ülkemizde hala önemli bir ithalat ihtiyacı var” diyor.

Türkiye’de ihracat gayeli kullanılan ham maddeler ve yarı mamullerin ithalatına devam edildiğini, ithalat odaklı iç tüketimin de sürdüğünü ifade eden Akyüz, DW Türkçe’ye yaptığı açıklamada, “Bu ekonomik yapıyla, bu üretim yapısıyla ihracatın ithalatı geçebileceğini söylemek biraz optimistlik olur diyebilirim” diye konuşuyor.

Merkez’e döviz satışına tepki

Ocak ayında alınan bir kararla, ihracatla elde edilen dövizin yüzde 25’inin Merkez Bankası’na satılması mecburî hale getirilmişti. Geçen günlerde bu oran yüzde 40’a yükseltildi. 19 Nisan’da ise dövize endeksli taşıt satış kontratları dışındaki menkul satış mukavelelerinde ödeme yükümlülüklerinin TL ile yapılması zaruriliği getirildi. Söz konusu düzenlemeler bilhassa döviz yükümlülüğü yüksek olan kesimlerde tepki çekti. İhracatçılar döviz bozdurma oranının her dala özel olarak belirlenmesi gerektiği görüşünde.

“Hiçbir rakibimizde bu türlü bir kural yok”

Merkez Bankası’na döviz satışı zaruriliği getirilmesinin Türkiye’deki ihracatçı şirketlerin rekabet gücünü olumsuz etkilediğini vurgulayan Murat Akyüz, “Hiçbir rakibimizin bulunduğu ülkede bu türlü bir kural yok. İstediği şekilde istediği parayı, istediği düzeylerde kullanabiliyor, tutabiliyor. ama bizim Merkez Bankası için yapıldığı söylenen bu destek düzeneği, maalesef ihracatçının maliyetlerini artırmaktan öteye gitmedi” değerlendirmesinde bulunuyor.

“Öz kaynaklarımız eriyor”

Akdeniz Mobilya, Kağıt ve Orman Ürünleri İhracatçıları Birliği (AKAMİB) Başkan Yardımcısı Bülent Aymen’e göre, yeni ekonomi modeli ile başlatılan faiz indirimleri ihracatçıların kredi imkanları üzerinde de olumlu tesir yaratmadı.

Merkez Bankası’nın son 6 ayda faizi yüzde 19’dan yüzde 14’e indirdiğini hatırlatan Aymen, şöyle konuşuyor:  “Ancak bizler özel bankalardan kredi kullanmaya kalktığımızda yüzde 14’ün iki misli faiz oranlarıyla karşılaşıyoruz. Artan maliyetler karşısında ihraç eserlerimize muhtaçlığımız oranında zam yapamıyoruz, bu da bizim öz kaynaklarımızın erimesine yol açıyor.”

“Dış ticarette 300 yıldır yerimizde sayıyoruz”

Son bir yılda Türk Lirası’nda yaşanan bedel kaybı da ihracatta sıçrama yaratmaya yetmiyor. Türkiye’nin son 300 yıldır dünya ticaretinden yüzde 0,7 – yüzde 1,3 arası bir hisse aldığına işaret eden Makine İmalat Sanayi Dernekleri Federasyonu (MAKFED) Başkanı Adnan Dalgakıran, “Türkiye’nin ihracatı son 20 yılda önemli bir büyüme kat etmiş olsa da, aslında üç asırdır yerimizde sayıyoruz, ne uzuyoruz ne de kısalıyoruz” diyor. 

“Değersiz TL olumlu katkı yapmıyor”

Türkiye’nin ortalama 8 bin dolarlık milli gelir düzeyi ile Avrupa Birliği ülkeleri içerisinde son sırada yer aldığını ifade eden Dalgakıran, “Yüksek katma değerli ürün ihracatı artmadan, dış ticarette ve milli gelirde kayda kıymet bir artış olması çok zor. Kıymetsiz TL’nin ihracata çok olumlu katkı yapacağına inanlardan değilim. Geçmişe bakarsanız, ihracatın en iyi olduğu vakitler, TL’nin en değerli olduğu vakitlerde gerçekleşti” şeklinde konuşuyor.

Cari fazla hayal oldu

Dış ticaret açığı ile birlikte, yeni ekonomi modelinin en büyük vaadi olan “cari fazla” amacı de 2022 için hayal oldu. Cari fazla vermek bir yana, Ocak ayında cari açık son 4 yılın en yüksek düzeyini görürken, 12 aylık cari açık ise 22 milyar dolara çıktı. Açıktaki büyümede kurlardaki yükseliş ile birlikte artan ithalat ve enerji maliyeleri belirleyici oldu.

Türkiye’nin makro göstergelerindeki bozulmalar, uluslararası kurumların tahlillerinde de kendine yer buldu. Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) son açıklanan Global Ekonomik Görünüm ve Global Finansal İstikrar Raporu’nda, Türkiye’nin 2022 büyümesi yüzde 3,3’ten yüzde 2,7’ye revize edilirken, 2022 yılının tamamında cari açığın 45 milyar dolar düzeyine ulaşacağı tahmin edildi. IMF’e göre, yılsonu enflasyonu ise yüzde 52,4 olarak öngörüldü.

“Tarihin en yüksek cari açıklarından biri”

Ekonomist Cüneyt Akman’a göre, yüksek kurun ihracatta yarattığı avantajlar, çok kısa sürede yerini aksiliklere bırakmış durumda.

DW Türkçe’ye konuşan Akman, “Ocak-Şubat’ta iki ay içinde 12 milyar doların üzerinde cari açık verdik ve bu tarihin en yüksek cari açıklarından birisi” diyor. Döviz kurlarındaki yükselişin ilk vakitlerde ihracatçıya sağladığı avantajın dezavantaja dönmeye başladığına işaret eden Akman, “İhracatçıların bile çoğu bu modelden mutlu değil” diye konuşuyor.

Türkiye’de pandemi tesiri ile geçen son iki yıla göre ihracat artışının devam edeceği öngörülse de, 2022’de cari açığın ihracat suratını gölgede bırakması bekleniyor. 

“Şu anki enflasyonu arar hale gelebiliriz”

Pekala Türkiye’nin dış ticaret istikrarında yaşanan bozulma, vatandaşı nasıl etkileyecek?

Türkiye’de geçmişte döviz zahmeti nedeniyle 70 cent’e muhtaç kalınan periyotlar yaşandığına işaret eden Cüneyt Akman, şu görüşlerini dile getiriyor:  “Umarım bu felaketli deneyin sonucu yeniden 70 cent’lere muhtaç kalmakla bitmez. ama gidişat o tarafa doğru. Bunun sonucu şu: Birincisi piyasalarda muazzam bir kıtlık, kuyruklar ve gerisinden şiddetlişimdi olan enflasyonun mislini, bunu arayacak şekilde enflasyon, hayat pahalılığı manasına gelir.”