Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın gündeminde seçim sonrası Bağdat ziyareti var: Kuzey Irak ve kuzey Suriye operasyonları masada

Namık Durukan

Türkiye, yerel seçime odaklanmışken, Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) seçim sonrası Irak ve Suriye’nin kuzeyindeki PKK ve YPG’ye yönelik kapsamlı operasyona hazırlanıyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın bu kapsamda 31 Mart’taki yerel seçimin akabinde Bağdat ve Erbil’i ziyaret etmesi bekleniyor. Türkiye, tekrar operasyonlarla ilgili olarak ABD ve Rusya idareleri ile bir müddetten beri kapsamlı görüşmeler yürütüyor.

Irak’ın kuzeyinde Pençe Kilit-Harekatı bölgesinde 13 Ocak’ta üs bölgesine sızma sonucu yaşanan çatışmada 9 askerin şehit edilmesi sonrası bölgede başlatılan harekat geniş bir alanda devam ediyor. Kuzeydoğu Suriye’de ise belirlenen amaçlar nokta atışları ile vuruluyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, 4 Mart’ta kabine toplantısının akabinde yaptığı açıklamada, iki ülkedeki örgütün varlığına yönelik kapsamlı bir harekat hazırlığına dikkat çekerek, şöyle konuşmuştu: “Terörle mücadeleyi kararlılıkla sürdürüyoruz. Irak sonlarımızı güven altına alacak çemberi tamamlamak üzereyiz. İnşallah bu yazın Irak hudutlarımızla ilgili sıkıntıyı, kalıcı olarak tahlile kavuşturmuş olacağız. Suriye hudutlarımız boyunca 30-40 kilometre derinliğinde güvenlik koridoru oluşturma irademiz bakidir. Türkiye’yi güney hudutları boyunca kuracağı bir ‘teröristan’ ile dize getireceğini düşünenlere yeni kabuslar yaşatacak hazırlıklarımız var.“

Irak Sınır Muhafızları çatışma bölgesinde

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Bağdat’ı ziyaret etmesi, Antalya Diplomasi Forumu’na katılan Kuzey Irak Kürt Yönetimi Başkanı Neçirvan Barzani’nin ise 1 Mart’ta Cumhurbaşkanı Erdoğan ile bir araya gelmesi sonrası Irak Sınır Muhafızları’ndan oluşan bir tugayın ağır çatışmaların yaşandığı Türkiye sınır sınırındaki Şeladize bölgesine konuşlanması sonrası gözler bu noktaya çevrildi.

Sınır muhafızları zırhlı araçlar eşliğinde TSK’nın, örgüte karşı ağır operasyon yaptığı Şeladiz kasabasına bağlı Balinda Vadisine konuşlandı. Birliklerden bir kısmı ise bölgenin Nerve, Rekan ve Doski alanlarına dağıtıldı.

Sınır Muhafızları birliğindeki kuvvetlerin bir kısmının ise Şeladize’nin 7 km kuzeyine askeri açıdan stratejik olan noktalara yerleştirilmesi planlanıyor. Irak askeri birliğinin bölgeye konuşlandırılmasındaki maksadın “Çatışmalar nedeniyle bölgeden göç etmek zorunda kalan halkın yeniden köylerine dönmesinin sağlanması” olduğu açıklandı.

Erdoğan, Bağdat seyahatine hazırlanıyor

26 Şubat’ta yaptığı açıklamada yerel seçimlerin akabinde Irak’a ziyaret gerçekleştireceğini belirten Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın seyahatine ilişkin ayrıntılar da netleşmeye başladı.

Kürt kaynakları, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Bağdat programını Ramazan ayından sonra Nisan’ın ortasında belirleyeceğini, bu kapsamda protokol ekibinin yakında hazırlıklara başlayacağını duyurdu. K24’ün hususa ilişkin haberine göre, Erdoğan’ın temaslarında Irak, Suriye ve Türkiye arasında yıllardır çözülemeyen su sorunu, PKK, ticaret, Türkiye üzerinden pazarlanan petrol ve kalkınmaya ilişkin başlıkların ele alınması bekleniyor.

Cumhurbaşkanı olarak ilk ziyareti olacak

Erdoğan’ın Bağdat ziyareti, Turgut Özal’ın 1980’lerin sonundaki ziyaretinden bu yana bir Türk cumhurbaşkanının gerçekleştirdiği ilk ziyaret olacak. Erdoğan, 2008 ve 2011’de Irak Başbakanı Nuri el Maliki döneminde Başbakan sıfatıyla Bağdat’ı ziyaret etmişti.

Erbil de programda

Erdoğan’ın, Irak ziyareti kapsamında Kuzey Irak’a da ziyaret gerçekleştirmesinin ihtimal dahilinde olduğu bildirildi. Erdoğan’ın muhtemel ziyareti halinde Bölge Başkanı, Başbakan ve diğer üst seviye yetkililerle Erbil’de bir araya gelmesi bekleniyor.

Yoğun görüşme trafiği

Dünya Hükümetler Zirvesi kapsamında Dubai’ye giden Kürt Başbakan Mesrur Barzani ile Cumhurbaşkanı Erdoğan, 13 Şubat’ta bakanların da hazır bulunduğu toplantıda biraraya gelmişti. Toplantıda taraflar, bölgede güvenlik ve istikrarın korunması için iş birliği ve uyumun güçlendirilmesinin kıymetini vurgulamıştı.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ise 22 Ağustos 2023’te Bağdat ve Erbil’e 3 günlük bir ziyaret gerçekleştirdi. Bakan Fidan ile Başbakan Mesrur Barzani görüşmesine Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar da katılmıştı. Görüşmenin akabinde yapılan ortak basın açıklaması sonrası Bakan Fidan, Ankara’nın Erbil’le ilişkileri geliştirme isteğini yineleyerek, “Geçmişte Irak’ın diğer bölgelerine göre daha istikrarlı ve müreffeh olan Erbil’in bu türlü kalmasını istiyoruz ve bu gayeyle her türlü yardıma hazırız” demişti.

Fidan’ın akabinde Güler deErbil’de

Dışişleri Bakanı Fidan’ın ziyaretinden 6 ay sonra Savunma Bakanı Yaşar Güler, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Metin Gürak’la birlikte Erbil’e ziyaret gerçekleştirerek Kürt yönetimi ile PKK’nın bölgedeki varlığını masaya yatırmıştı.

Erdoğan’ın Irak ziyaretinde şu başlıkların masaya yatırılacağı belirtildi:

Su sorunu

Türkiye ile Irak arasında en çok önemli sıkıntılardan birinin ise su uyuşmazlığı olduğu biliniyor. İki ülke arasında suyun kullanılmasına yönelik sorun 70 yılı aşkın müddettir devam ediyor. Türkiye’nin, Dicle ve Fırat ırmaklarının kaynakları üzerine 20’den fazla baraj inşa etmesinin Irak’ın kuraklık ve çölleşme problemlerini derinleştirdiği ileri sürülüyor. Bağdat yönetimi, Ankara’yı uluslararası mutabakatlara uyma konusunda isteksiz davranmakla suçluyor.

Dicle ve Fırat ırmaklarının yakın vakte kadar Irak’ın temiz su ölçüsünün yüzde 90’ını oluşturduğunu fakat her iki ırmaktaki su düzeylerinin, Türkiye’nin inşa ettiği barajlar nedeniyle giderek azaldığına dikkat çekiliyor.

Bağdat idaresinin, Dicle Irmağı’ndan su ölçüsünün saniyede 500 metreküpe ve Fırat Irmağı’ndan saniyede 300 metreküpe çıkarılması tarafındaki taleplerine Türkiye’nin şimdi cevap vermediği ileri sürülüyor.

Tarım geriledi

Komşu ülkelerin iştirakiyle Bağdat’ta düzenlenen Üçüncü Su Kongresinde, Irak’ın orta ve güneyindeki su kıtlığı, ormanların kuruması, Irak topraklarının büyük bir kısmının yok olması tehlikesi ve bunun genel olarak balık, hurma, tarım ve hayvancılık üzerindeki tesiri ele alındı.

Irak Tarım Bakanlığı’na göre buğday ve arpa ekilen alan geçen yıl 11 milyon 600 bin dönümden son yılların en düşük düzeyi olan 7 milyon dönümün altına düştü. Uluslararası Göç Örgütü, Mart 2023’te orta ve güney Irak’ta 12 binden fazla ailenin kuraklık nedeniyle yerinden edildiğini ve Irak’ın farklı bölgelerine göç etmek zorunda kaldığını bildirmişti.

Irak Başbakanı Sudani’nin, Mart 2023’te Türkiye ziyaretinde ele aldığı bahisler arasında su sorunu da vardı. Irak’a bir ay mühletle daha fazla su bırakılmasına karar verilen görüşmede, taraflar su konusunda karşılıklı anlayışın geliştirilmesine hazır olduklarını belirtmişti.

Türkiye, Kalkınma Yolu Projesi’ne dahil olmak istiyor

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Bağdat ziyaretinde ele alacağı ana mevzulardan birinin ise “Kalkınma Yolu” projesi olduğu ifade edildi. Erdoğan’ın, Irak’ın Körfez ülkelerini Avrupa’ya bağlayacak “Ekonomik otoyolu” olarak kabul edilen Kalkınma Yolu’nun inşasına Türk şirketlerini dahil etmek istediği aktarıldı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 14 Temmuz 2023’te Irak Başbakanı’nı telefonla arayarak, Türk şirketlerinin Kalkınma Yolu Projesi’nde çalışmaya, iki ülke arasındaki değişim ve ilişkileri daha da geliştireceğini belirttiği, bu kapsamda tüm bölgeye hizmet edecek ekonomik fırsata katılmaya hazır olduklarını belirttiği kaydedildi. .

Kürt petrolünün yeniden Türkiye üzerinden pazarlanması

Bağdat idaresinin başvurusu üzerine Paris Uluslararası Tahkim Mahkemesi’nin Kürt petrolünün Türkiye üzerinden pazarlanmasına yönelik 25 Mart 2023 tarihinde verdiği aleyhte kararın akabinde Ceyhan limanı üzerinden yapılan sevkiyat durdu. Yapılan görüşmelerden ise bugüne kadar sonuç alınamadı.

Mahkeme kararına göre Türkiye, Irak’a 1,7 milyar dolar tazminat ödemesi gerekiyor. Davanın geri çekilmesi için Ankara ile Bağdat arasında görüşme trafiği ise sürüyor. Bağdat yönetimi, Ankara’dan Ceyhan Limanı‘na ulaşan 350 kilometre uzunluğundaki petrol boru sınırını onarma vazifesini üstlenmesini talep ediyor.

Sorun aşıldı lakin petrol şimdi gönderilmedi

Bağdat’ta 4 Nisan 2023’te Kürt Hükümeti Başbakan Mesrur Barzani ile Irak Başbakanı Sudani’nin iştirakiyle Irak Milli Petrol Şirketi (SOMO) aracılığıyla Ceyhan Limanı üzerinden günlük 450 bin varil petrol ihraç etmesi konusunda anlaşma imzalaması ile sorunun aşılmasına yönelik çok önemli bir adım atıldı. Kürt Bölgesi’nden petrol ihracatının yeniden başlatılması için Doğal Kaynaklar Bakanlığı ile SOMO arasında yaşanan teknik meselelerin çözülmesinin akabinde yeniden petrol ihracına ilişkin Irak Petrol Bakanlığı tarafından Türkiye’ye resmi yazı gönderilmişti. Türk tarafı ise süreci yeniden başlatmaya hazır olduğunu ifade etmesi sonrası Kahramanmaraş merkezli zelzelede zarar gören petrol boru çizgilerinin tamirini tamamlayarak kullanıma hazır hale getirmişti. Meselelerin büyük kısmının aşılmasına karşın Kuzey Irak’tan petrol ihracatının şimdi başlamadığı bildirildi.

İki ülke arasında ekonomi ve ticaret

İstatistiği bilgilere göre Türkiye ile Irak arasındaki ticaret hacmi 2022 yılında 15,2 milyar dolara ulaştı. Türkiye, iki ülke arasındaki ticaret düzeyini 20 milyar doların üzerine çıkarmayı hedefliyor. Türk şirketleri, Irak’ın her yerindeki yatırım ve altyapı inşt projelerinde çok önemli bir varlığa sahip. Ankara, Bağdat ile ekonomik ve yatırım münasebetlerini daha da geliştirme ve Türk şirketlerine Irak’ta çeşitli bölümlerde çalışma fırsatı yaratılması isteğini çoğu zaman ifade ediyor.

Başta giysi, besin, ev eşyaları ve inşt olmak üzere Türk mallarının ana ithalatçılarından biri olarak kabul ediliyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın beklenen Bağdat ziyaretinde, iki ülke arasındaki ekonomik ve ticari açılımın artırılması ve yatırımcılara kolaylık sağlanması, iki taraf arasındaki görüşmelerin ana hususlarından olacak. Irak’ın temel taleplerinden biri Türkiye’nin vize kolaylığı sağlaması olsa da Ankara, Iraklıların kendi ülkesi üzerinden yasadışı yollardan Avrupa’ya göç etmeye devam etme teşebbüslerini münasebet göstererek bu talebe şimdi sıcak bakmıyor.

PKK ve Haşdi Şabi dosyası

PKK’nin Irak-Türkiye sınır bölgelerinde, bilhassa Sincar’da fliyetlerini arttırması rahatsızlık yaratan meselelerin başında geliyor. Türkiye bu nedenle Kuzey Irak, Sincar ve Kuzeydoğu Suriye’deki PKK-YPG gayelerini her keresinde vurarak operasyonlar düzenliyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Bağdat ziyaretinde Irak Hükümetinden PKK’nin fliyetlerine son vermeye çalıştığına dair garanti isteyeceği, bunun sağlanamaması halinde ise TSK’nın bölgede örgütün ana merkezlerine yönelik kapsamlı harekata destek verilmesini talep edeceği belirtiliyor.

Görüşmelerde ayrıyeten Kuzey Irak’ta fliyet gösteren İran’a yakın silahlı gruplara, bilhassa de TSK üslerine yakın yakın fliyet gösteren Şii Haşdi Şabi silahlı gruplarının, Irak’taki Türk çıkarlarına tehdit oluşturmamaları yönünde bir teminat almaya çalışacağı ileri sürülüyor.

“TSK 30 kilometre içeride”

Irak Başbakanı Sudani, Ankara ziyaretinde Erdoğan ile görüşmesinin akabinde düzenledikleri birlikte basın toplantısında, TSK’nın Irak topraklarını 30 kilometre geçtiğine dikkat çekmişti.

Bağdat ile Ankara arasında güvenlik ve istihbarat açısından uyumun sürdüğünü ifade eden Sudani, hiçbir gücün Irak topraklarını kullanarak Türkiye’ye saldırmasına ve bölgesel güvenliğe tehdit oluşturmasına izin vermeyeceklerini ifade etmişti.

Irak İçişleri Bakanı Abdulemir Şemeri ise, TSK’nın Kuzey Irak Bölgesi sonlarındaki operasyonlarına ilişkin yaptığı değerlendirmede “Türkiye, Irak topraklarının 15-20 km kadarını denetim ediyor” demişti.

Kuzeydoğu Suriye planı

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Suriye sınır hattında 30-40 kilometrelik “Güvenli Bölge” planının uygulamaya geçirilmesi için Dışişleri Bakanlığı ve MİT’in ABD, Rusya ve Arap ülkeleri ile görüşme trafiğinin ağırlaşması dikkat çekiyor.

Bölgeye yönelik kapsamlı bir harekat hazırlığı sürerken Ankara’nın Mısır ve Birleşik Arap Emirlikleri üzerinden Suriye Rejimi Başkanı Beşar Esad’ı TSK’nın muhtemel harekatına destek vermeye ikna etmeye yönelik teşebbüslerini arttırdığı ileri sürüldü. Suriye rejiminin Arap birliğine tekrar Kabul edilmesi ile bu ülkenin Arap ülkeleri ile ilişkileri de olağanlaşmaya başladı. Bu kapsamda Suudi Arabistan Kralı Selman Bin Abdulaziz Al Suud’un yakın vakitte Şam’I ziyaret edeceği, görüşmede Türkiye’nin talebini de Esad’a ileteceği tezler arasında.

Türkiye, Kürt, Arap, Süryani, Ermeni ve Türkmenlerden oluşan IŞİD’e karşı mücadele için ABD tarafından oluşturulan ve ortak bir operasyon gücü olarak da kullanılan Suriye Demokratik Güçleri’ne takviyenin çekilmesini ABD’den talep ediyor.