‘Aşırı işlenmiş gıdalar’ hangileri ve sağlığınızı nasıl etkiliyorlar?

‘Aşırı işlenmiş gıdalar’ kalp hastalıkları, kanser ve telaş bozuklukları da dahil olmak üzere 30’dan fazla sağlık problemiyle ilişkilendiriliyor.

Bu besinler ABD ve İngiltere’de ortalama bireyin beslenmesinin yüzde 50’sinden fazlasını oluştururken, dünya genelinde de giderek daha tanınan hale geliyor.

‘Aşırı (ultra) işlenmiş gıda’ nedir?

Bu çeşit besinler için kullanılan tek bir tarif yokfakat genel olarak ‘ev yemeklerinin içermediği hususları içeren gıdalar’ olarak tanımlanıyor.

Bunların çoğu besinlerin görünüm, tat yahut dokusunu daha cazibeli hale getirmek için kullanılan kimyasal, renklendirici ve tatlandırıcı maddeler.

Gazlı içecekler, şekerler ve tavuk paneler bunlara örnek olarak verilebilir.

Ancak ilk bakışta aklınıza gelmeyecek ekmek, kahvaltılık gevrek ve yoğurt gibi birtakım diğer besinler da bu kategoriye girebiliyor.

BBC

‘Aşırı işlenmiş gıdalar’ın ‘işlenmiş gıdalar’dan farkı ne?

Gıdalar genel olarak dört kategoriye ayrılıyor.

Bu kategoriler:

• İşlenmemiş yahut en az işlenmiş gıdalar
• İşlenmiş içerikler
• İşlenmiş gıdalar
• Aşırı işlenmiş gıdalar

İşlenmiş besinler, meyve, zerzevat, yemiş ve yumurtai işlenmemiş besinlerle işlenmiş içeriklerin bir araya geldiği yiyeceklere verilen isim.

Örneğin buğday unu, su, tuz ve mayadan yapılmış bir ekmek “işlenmiş gıda” sayılırken; ekmeğin içinde emülgatör, renklendirici yahut hami madde varsa bu ekmek “aşırı işlenmiş gıda” kategorisine giriyor.

Aşırı işlenmiş besinleri nasıl tanıyabilirsiniz?

Bunun yolu kolay… İspanya’daki Navarra Üniversitesi’nden kamu sağlığı uzmanı Prof Maira Bes-Rastrollo, 5’ten fazla materyal içeren besinlerin “aşırı işlenmiş gıda” olma mümkünlüğünün çok yüksek olduğunu söylüyor.

Bu ürünlerin tuz, şeker ve doymuş yağ oranı çoklukla yüksek oluyor. İngiltere ve kimi diğer ülkelerde bu içerikler paketlerde daha dikkat cazibeli şekilde belirtiliyor.

“Taze ürünler” bile raf ömrünü uzatacak koruyucular içerdiği için bu sınıfa girebilir.

Bunun için aldığınız eserlerde sodyum benzoate, nitrat ve sülfit, BHA ve BHT gibi içerikler olup olmadığına bakabilirsiniz.

Aşırı işlenmiş besinler dünyada nasıl yayıldı?

Dünya çapında bu besinler en çok İngiltere ve ABD’de tüketiliyor.

2023’te aşırı işlenmiş besinler ABD’deki ortalama bir yetişkinin günlük kalori alımının yüzde 58’ine, bir çocuğun aldığı günlük kalorilerin yüzde 66’sına denk geliyor.

İngiltere’deki oranlar bunun yalnızca yüzde 1 altında.

Güney Kore ve Japonya gibi Asya ülkeleri ve Brezilya, Şili aynıi Güney Amerika ülkelerinde aşırı işlenmiş besinler günlük kalori alımının yüzde 20 ila 30’unu oluşturuyor.

Güney Afrika’daysa bu oran yüzde 39.

Aşırı işlenmiş besinler sağlığı nasıl etkiliyor?

Bu besinlerin sıhhatimiz üzerindeki tesirine dair net bir ispat bulunmuyor, fakat British Medical Journal’da yer alan ve dünya çapında 9,9 milyon kişinin bilgilerine dayanarak yapılan yakın tarihli bir araştırmaya göre, bu besinler şu meselelerle ilişkilendiriliyor:

• kardiyovasküler (kalp ve damarlara ilişkin) rahatsızlıklardan ölme riskinin daha yüksek olması
• obezite
• tip 2 diyabet
• uyku sorunları
• endişe ve depresyon

Ancak araştırma, bu hastalıkların sebebinin direkt işlenmiş besinler mı, yoksa bu besinlerde çoklukla çok yüksek seviyede tuz, yağ ve şeker bulunması mı kanıtlayamadı. Yağ, tuz ve şekerin aşırı kilo tip 2 diyabet, kalp hastalıkları ve kimi kanser cinslerine neden olduğu biliniyor.

Obezite

University College London’dan immunoloji uzmanı Chris van Tulleken “Kilo almak, aşırı işlenmiş besinleri yemenin ilk ve en görünür etkisi” diyor.

“Bu besinlerde esasen çok ölçüde yağ, tuz ve şeker var. Bunun üzerine bir de dokuları, renkleri ve tatları aşırı tüketilmesi için tasarlanıyor.”

Imperial College London’da yapılan bir araştırmaya göre dünya genelinde bir milyardan fazla insan, yani her sekiz şahıstan biri obezite sıkıntısıyla yaşıyor.

Araştırmada, 1992-2022 arasında yetişkin bayanlardaki obezitinenin iki kattan fazlaya, yetişkin erkeklerde üç katına, çocuk ve ergenlerde beş katına çıktığı belirtildi.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Global Sağlık Gözlemevi’nin 2016’ya ait son verilerine göre Kuzey ve Güney Amerika’daki yetişkinlerin % 28’i, Avrupa’da % 26’sı Doğu Akdeniz’de %19’u ve Afrika’da %9’u obez.

WHO, her yıl 2,8 milyar kişinin fazla kilolu yahut obez olmaları nedeniyle öldüğünü söylüyor.

BM’nin çocuklara yardım kuruluşu UNICEF’ten beslenme uzmanı Dr. Claire Johnson “Dünya genelindeki bir çok ülkede, aşırı işlenmiş besinler, pazarlardaki klasik işlenmemiş besinlere kıyasla daha ucuz ve erişilebilir” diyor.

Diyabet

Uluslararası Diyabet Federasyonuna göre dünya genelinde şimdi çoğu zaman kinden daha çok tip 2 diyabet hastası bulunuyor.

Helsinki Üniversitesi’nden Kamu Sağlığı Profesörü Jkko Toumilehto, “Aşırı işlenmiş besinlerdeki şeker, tuz ve yağ tip 2 risk faktörü. vakitte yüksek kalorili ve düşük besleyicilikteki bir beslenme alışkanlığı da” diyor.

Tip 2 diyabet bilhassa Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da çok önemli artış gösterdi.

Prof. Toumilehto “Bu ülkelerin bir çoğu kendi besinini üretmiyor. Aşırı işlenmiş besinin nakliyatı ve depolanması kolay. Besin şirketleri de en çok bunları gönderiyor” diyor.

Yetersiz beslenme

Dr. Johnson, aşırı işlenmiş besinlerin bir çok Sahra altı Afrika ülkesindeki yetersiz beslenmede rol oynadığını söylüyor.

“Demir, mineraller ve vitaminler klasik işlenmemiş besinlerde bulunan mikro besleyiciler aşırı işlenmiş besinlerde sıklıkla olmuyor.”

Ancak ABD’dekik Purdue Üniversitesi’nden bilim insanları, aşırı işlenmiş besinlerin birtakım yararları da olabileceğini söylüyor;

• E vitamini ve kalsiyum gibi maddeler sağlamak

• Düşük gelirli insanlara, taze besinden daha ucuz bir seçenek sunmak

• Gıda israfını ve besin zehirlenmesi riskini azaltmak

Gıda şirketleriyle birlikte çalışıp, bağış da kabul eden İngiltere Besin Vakfı da, her aşırı işlenmiş besinin eşit olmadığını vurguluyor.

Kuruluşun Bilim Yöneticisi Sara Stanner “Tam tahıllı kahvaltı gevrekleri, tam buğday unlu ekmekler ve az yağlı yoğurtların yağ, tuz ve şeker içeriği daha düşük olabiliyor. Bunlar çok önemli bir beslenme ve lif kaynağı olabilir” diyor.

Aşırı işlenmiş besinlere karşı nasıl tedbirler alınıyor?

İngiltere hükümeti, 2018’de şekerli içeceklere vergi koydu ve birtakım üreticiler bu nedenle içeceklerindeki şeker ölçüsünü azalttı.

Kolombiya’da 2023’te şekerli içecekler ve aşırı işlenmiş besinlere zamanla artacak % 10’luk vergi konuldu.

Dünyanın çocuklarda en yüksek obezite oranının bulunduğu ülkelerinden biri olan Şili’de 2016’da şeker, yağ ve kalori oranı yüksek besinlere ikaz işareti konulması zarurî hale getirildi.

Ayrıca, şeker, tuz ve kalori oranı yüksek yiyeceklerin çocuklara reklamının yapılması yasaklandı.

Ancak bu tedbirlerin alınmasından dört yıl sonra, çocuklardaki obezite oranı artmaya devam etti.

• Aşırı işlenmiş besinler ‘daha çok yediriyor’
• Çok işlenmiş besinlerin ‘kanserle ilgisi var’
• ‘Süper besin’ diye bir şey var mı?