Kadınların erkeklerden daha iyi performans gösterdiği spor dalları

Penny Lee Dean isimli Amerikalı yüzücü 1978 yılında Manş Denizi’ni 7 st 40 dakikada yüzerek dünya rekorunu kırmıştı. Üzerinden 40 yıl geçmesine karşın hala suyun soğukluğunu çok iyi hatırlıyor, “ellerime, bacaklarıma kramplar giriyordu” diyor. Dean, idman yaparken bedeninin yeniden ısınmasının bazen stler sürdüğünü anımsıyor. Rekor kıran bir yüzücü olabilmesi için Dean’in soğuğu yenmesi çok kıymetliydi. Kadınların bedenindeki yağ dağılımı, aşırı soğuk şartlarda beden ısısının düzenlenmesine yardımcı olabiliyor, bu da yüzme sporunda çok önemli bir avantaj sağlıyor. Dean, bayanların aynı vakitte zorlu şartlara karşı daha yüksek bir toleransa sahip olduğuna inanıyor. Kadınlar, atıcılık ve uzun uzaklık koşu aynıi kimi spor kısımlarında erkeklerden daha iyi ya da benzeyenperformans gösterebiliyor. Ancak bayanların sporda görünürlüğü zaman içinde düzenli bir şekilde artmadı. Atletik performansta cinsiyetin rolüyle ilgiliyse zaman içinde yanıttan çok yeni sorular doğdu.

Kıyaslama yapmak zor
NorveçUiT Artic Üniversitesi’nde spor bilimleri profesörü ve Norveç Elit Spor Okulu (NTG) yöneticisi olan Øyvind Sandbakk yaptığı çalışmalarda seçkin bayan ve erkek atletlerin ortalama performansının dünya rekoru sonuçlarında erkekler lehine yaklaşık %8-12’lik bir fark gösterdiğini tespit ediyor. Bu fark yüksek seviyede dayanıklılık gerektiren yüzme sporlarında çok önemli ölçüde azalırken, üst beden gücü gerektiren sporlarda artıyor. Sandbakk bayanların uzun uzaklık koşularda, başlangıç suratları ve tempoları konusunda daha ölçülü olarak avantaj yakaladığını söylüyor. Öte yandan cinsiyet önyargıları bayan ve erkek atletler arasında kıyaslama yaparken tesirli olabiliyor. Örneğin “estetik” ögeler içeren kimi spor kısımları kadınsı olarak kalıplaştırılabiliyor.

Mesela Paris Olimpiyatları’nda Artistik Yüzme kısmında hiçbir erkek yarışmıyor. Boks gibi dövüş sporları ise birtakım toplumlarda bayanlar için uygun görülmüyor. Sandbakk, bayanlar ve erkekler arasındaki farklılıklara katkıda bulunan biyolojik ve sosyal istikametleri ayırmanın da çok zor olduğunu vurguluyor. Birtakım spor kollarına erişim cinsiyete göre çok önemli ölçüde değişebiliyor. Uzmanlar cinsiyetler arasındaki rekabetçiliğin de yalnızca fizyolojik olmadığını, aynı vakitte sosyal şartlanma ve psikolojiyle bağlı olduğunu kaydediyor. Bu alanda yapılan araştırmalarda kız çocuklarının içinde bulunduğu sosyal ortamların erkeklere kıyasla rekabet gücünü etkileyebileceğini gösteriyor.

Hormonlar nasıl tesirli oluyor?
Amerikan Spor Hekimliği Koleji’nin 2023’te yayımladığı bir çalışmaya katılan uzmanlara göre, kız ve erkek çocukları arasındaki atletik performans farklılıkları ergenlikten önce “minimum” seviyede ve ergenlikten sonra artıyor. Testosteron düzeyleri çoklukla kas yoğunluğu ve gücün yanı sıra daha yüksek hemoglobin konsantrasyonu ve bundan ötürü daha iyi oksijen alımı ile ilişkilendiriliyor. Ayrıca testosteron hormonunun erkeklerde hem spor yaparken hem de gündelik hayatta daha fazla risk alma eğilimine yol açtığı düşünülüyor. Ancak ergenlik öncesi performansa ilişkin bilimsel datalar birbiriyle çelişebiliyor. Örneğin birtakım araştırmacılar genç erkeklerin atletizm sporlarında doğal olarak üstün olduğuna inanıyor. Testosteronun bayanları nasıl etkilediği (veya östrojenin erkekleri nasıl etkilediği) konusundaki araştırmalar ise hayli sınırlı.

Elit atletlerin testosteron düzeyleri düşük olabiliyor
Spor ve toplumsal cinsiyet mevzularına odaklanan gazeteci Maggie Mertens, testosteron düzeyleri ile performans arasında net bir doğrusal münasebet olmadığını söylüyor. Mertens, “Aslında pek çok seçkin erkek atletin testosteron düzeyleri genel ortalamaya bakıldığında hayli düşük” diyor. Örneğin bir çalışmada 15 olimpik spor kısmının 12’sinde yarışan erkeklerin dörtte birinde düşük testosteron konsantrasyonu tespit edildi. Öte yandan Mertens, hiperandrojenizmi olan ve ortalama bir erkeğin testosteron düzeyine sahip olan bayanların erkeklerle benzeyenperformansa sahip olmadığını söylüyor.

Vücut yağının etkisi
Elit bir yüzücü, vücut eğitimi öğretmeni ve su sporları antrenörü olarak mesleğini sürdüren Penny Lee Dean, maraton yüzücülüğünün tutkulu bir savunucusu olmaya devam ediyor. Özellikle uzun yarışları seven Dean, “Bence 20 mil (32 km) ve üzerindeki aralıklarda bayanlar erkekleri yenebiliyor” diyor.

Dean, “suyun daha soğuk olduğu durumlarda bayanların avantajlı” olduğuna inanıyor. Kadınların tipik olarak daha yüksek oranda beden yağına sahip olması, soğuk suda beden ısısını düzenlemenin yanı sıra su üstünde kalmaya da yardımcı olması mümkün olabilir. Uluslararası Maraton Yüzme Onur Listesi Yürütme Kurulu Başkanı Ned Denison, “Normal sıcaklıklarda erkeklerin daha süratli olma eğiliminde” olduğunu söylüyor. Erkek yüzücülerin ekseriyetle uzun uzunluklu ve zayıf olduklarını ve çok daha fazla beden yüzey alanına sahip olduklarını belirten Denison, “vücut yüzey alanı ne kadar üşüyeceğinizi belirler” diye ekliyor. Spor gazetecisi Mertens da beden yağının “dayanıklılık gerektiren yarışlar için sahiden faydalı olduğunu” söylüyor ve belli bir süre ilerledikten sonra bedenin yakıt olarak yağı kullanmaya başladığını belirtiyor. Mertens, “Eğer gereğince beden yağına sahip değilseniz uzun aralar boyunca gidemeyebilirsiniz” diyor. Diğer taraftan spor bilimci Øyvind Sandbakk, bayanların yüzmeye kıyasla soğuk havada yapılan diğer ultra dayanıklılık sporlarında daha az avantajlı olduğunu, bu kısımlarda atletlerin giydiği kıyafetlerin beden ısısını dengelemeye yardımcı olduğunu düşünüyor. Uzun aralık yarışlarda, zorlu hava şartları ve fizikî rahatsızlıklarla başa çıkabilmek de çok önemli. Uzun uzaklık koşularda uzaklık uzadıkça erkek ve bayanların müddetleri arasındaki fark azalıyor. 2020 yılında yapılan bir tahlilde 314 kilometrenin ötesindeki aralarda bayanların %0,6 oranında daha süratli olduğunu tespit ediliyor.

Zihinsel güç
2024 Paris Olimpiyatları’nda Atıcılık kısmında yarışan Kim Yeji, zihinsel dayanıklılığın değerini vurguluyor. Güney Koreli atlet bu yılın başlarında Uluslararası Atıcılık Spor Federasyonu (ISSF) Dünya Kupası’nda bayanlar 25 metre tabanca atışında dünya rekoru kırmış ve takım arkadaşı Yang Jiin’in kısa süre önce kırdığı rekoru kıl hissesi geçmişti. Kim, “Atıcılığın fizikî olmaktan çok zihinsel olduğuna inanıyorum. Bence bu spor daha çok zihin ve ruh haliyle ilgili” diyor ve baskı altında sakin kalabilme marifetinin bilhassa bayan atıcılar için yararlı olabileceğine inanıyor. Olimpiyatlarda erkeklerin katıldığı 25 metrelik tabanca karşılaşmaları süratli atışlar içerdiğinden fizikî açıdan bayanlar için düzenlenen karşılaşmalardan farklı. Tokyo 2020 Olimpiyatları’nda atıcılık sporu üzerine yapılan bir araştırmada, erkeklerin hareketli amaçları içeren etkinliklerde daha iyi performans gösterdiği, sabit şartlarda ise performansın cinsiyet açısından istikrarlı olduğu tespit edilmişti. ISSF Sporcular Komitesi Başkanı Cassio Rippel, erkeklerin kaslarının dayanıklılık sağladığını, bayanların düşük beden kütlesi ve düşük yük merkezinin ise onlara daha iyi istikrar denetimi sağladığını söylüyor. Rippel’e göre tüfek aktiflikleri, Olimpiyatlardaki üç çeşit atış etkinliği arasında cinsiyet açısından en istikrarlı olanı. Atıcılık sporunda bayanların iştiraki açısından şimdiye kadar farklı bir yol izlendi. 1992 Barcelona Olimpiyatları’nda Çinli av tüfeği atıcısı Zhang Shan, karışık atış etkinliğinde altın madalya kazanmıştı. Fakat Zhang’ın başarısı bayanlar için direkt bir zafer değildi.

Bir sonraki Olimpiyatlarda bayanların karışık aktifliğe katılması yasaklandı. Bayanlara özel atıcılık yarışı ise yapılmadı. Hangi spor kısımlarının hangi sportmenler için, hangi şartlar altında düzenleneceğine ilişkin kararlar epey karmaşık. Mertens, karışık sporlar konusunda kamuoyunda hala büyük bir rahatsızlık olduğuna inanıyor.

Bundan sonra ne olabilir?
Paris Olimpiyat Oyunları, eşit sayıda bayan ve erkek atletin katıldığı ilk olimpiyat olma özelliğini taşıyor. Bu aynı vakitte cinsiyet eşitliği konusunda hala ne eksiklikler olduğunu pahalandırmak için iyi bir fırsat. Sandbakk, cinsiyet ve performans alanında bayanlar üzerinde daha fazla çalışma yapılması gerektiğini söylüyor. Spor bilimcilerin idman, fizyoloji, ekipman ve kıyafetlerle ilgili bilgilerinin çoğu erkekler üzerinde yapılan araştırmalara dayanıyor. Mertens, bayan sporlarındaki muvaffakiyetlerin erkeklerle kıyaslanmadan kutlanmasının değerini ve birtakım atletizm karşılaşmalarının cinsiyete göre farklı tutulması gerektiğini vurguluyor. Bunun yanı sıra Mertens, bayanların zaman zaman erkekleri sporda yendiğini görmenin, insan performansının bir spektrum üzerindeki değişken olduğunu anlamımızda yardımcı olduğunu söylüyor ve devam ediyor: “Spor hakkında konuşurken ikili cinsiyet üzerinden konuşmak zorunda değiliz. Bu da umarım daha fazla cinsiyet çeşitliliğini kucaklamanın yolu olur.”