Afganistan’da hamile kadınlar doğumu ölüm korkusuyla bekliyor

Afganistan’da gebe bayanlar, birçok sağlık tesisi ve doğumevinin kapanmasıyla birlikte, sağlık hizmetlerine erişimde sorun yaşıyor. Ülkede pek çok kadın, hamilelik sırasında önerilen en az dört doktor muayenesini gerçekleştiremiyor. Kuzey Badahşan eyaletinde yaşayan ve altı aylık gebe olan Ferhunde isimli kadın, “İkinci bebeğimin doğumunun benim yahut bebeğimin vefatına neden olmasından korkuyorum” diyor. Ferhunde, bebeğini Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından işletilen 60 yataklı bir doğum hastanesinde dünyaya getirmeyi planlamıştı. Fakat hastanenin doğum ünitesi Temmuz ayından beri kapalı. “İlk çocuğumu sezaryenle doğurmuştum. Bu sefer ne olacağını bilmiyorum” diyen Ferhunde durum hakkında çok telaşlı olduğunu dile getiriyor. BBC Afgan Servisi, Ferhunde gibi genç bayanlardan, ülkedeki doğum hizmetlerinin ne kadar dertli olduğunu gösteren pek çok tanıklık dinledi.

Kadın doğum hizmetlerindeki olanaksızlıklar
Badahşan insanlar arasında büyük ölçüde ülkede “doğum yapmak için en berbat yer” olarak biliniyor. Dağlık, engebeli ve ulaşılması zor olan bu bölgede WHO tesisi, bayanlar için çok ihtiyaç duyulan bir can simidiydi. Afganistan’daki WHO yetkilileri, BBC’ye yaptığı açıklamada, finansmandaki çok önemli eksiklik nedeniyle hastanenin doğum ünitesini kapatmak aynıi zor bir karar aldıklarını söyledi. BBC’nin konuştuğu doğum ünitesinin eski bir çalışanı, servis kapatılmadan önce “hastanede günde 15’e kadar sezaryen ameliyatı yapıldığını” söyledi. Hastane çoklukla aşırı kalabalıktı. WHO yetkilisi, “Bu hastanede histerektomi ve sistektomi gibi diğer ameliyatlar da yapılıyordu” dedi. Badahşan’da fliyette olan diğer tek doğum hastanesi, hayır kurumu Ağa Han tarafından finanse ediliyor.

İki uzman ve dört tabibin görev yaptığı 30 yataklı hastane artan taleple başa çıkmakta zorlanıyor. Bölgeye en yakın hastane Kunduz’da. O da otomobille neredeyse beş st uzaklıkta. Pek çok kişi Ferhunde otomobil kiralayamayacak kadar fakir. Para bulsa bile doğum için Kunduz’daki hastaneye kabul edileceğinin garantisi yok, ki orası da aşırı kalabalık.

Ölüm sayıları kötüleşiyor
Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu’nun (UNICEF) verilerine göre 2020 yılında kaydedilen son anne mevt oranı 100 bin doğumda 620 ölümdü. Bu oran global ortalamanın neredeyse üç katı. UNICEF raporuna göre “Afganistan bebek, çocuk yahut anne olmak için dünyanın en tehlikeli yerlerinden biri olmaya devam ediyor” denildi ve sağlık kuruluşlarına erişimin zorluğundan bahsedildi. 2023 yılında her 1000 doğum için 37 bebek ölümü bildirildi. Afganistan’ın beşinci büyük kenti olan Celalabad’dan bir doktor, bebek ölümlerinin anne vefatlarına kıyasla daha süratli arttığını söyledi. Celalabadlı doktor, “Devlet hastanelerinde prematüre bebekleri tutacak imkanlarımız yok. Doğum sırasındaki komplikasyonlarla başa çıkmak için koşullarımız çok kötü” diye devam etti.

Ebe eksikliği
Yakın tarihli bir UNICEF raporuna göre, bayanların üçte biri sağlık kuruluşu olmayan yerlerde doğum yapıyor. Taliban’ın getirdiği sosyal kısıtlamalar nedeniyle sağlıkçılar seyahat etmekten çekiniyor.

Bu da birçok bayanın eğitimsiz bayan akrabalarına ve komşularına bağımlı olduğu manasına geliyor. Kandahar kentinin ücra bir bölgesinde görev yapan bir ebe, “Bölgede doğum hizmetlerinin olmaması nedeniyle kimi bayanlar meskenlerinde doğum yapıyor ve bu yol tıbbi destek ve temel hijyen açısından tamamen standart dışı” diyor. Ebe, “Köylüler bir defasında sabah st ikide doğum yapmış bir bayan getirmişlerdiplasenta dışarı çıkmamıştı” diye devam etti. Aile gün doğumuna kadar bekleyip sonra bayanı hastaneye yetiştirmiş. “Çok acı çekiyordu. Elimizden gelenin en uygununu yaptık ve bayan acılarından kurtuldu” diyen ebe, birkaç stlik hafif bir gecikmenin bile ölümcül olabileceğini dikkat çekiyor.

Bedenin ve ruhun yok oluşu
Kadınların yalnızca küçük bir yüzdesi hastane fiyatlarını karşılayabiliyor. Kabil’deki özel Shefajo kliniğinin bekleme odasında, yedi sefer düşük yapmış 35 yaşındaki Musrsal ve dört defa düşük yapmış 20 yaşındaki Hamida ile tanışıyoruz. Travmaları hala taze. Fiziksel olarak bitkin ve duygusal olarak da yıpranmış görünen Musrsal, “Ne zaman bir çocuk kaybetsem, hafızamın yarısını kaybetmiş hissediyorum. Saçlarımın yarısını kaybettim. Her çocuk kaybında ruhsal meseleler yaşıyorum,” diyor. Musrsal, tabiplerin kendisine düşük nedeninin “iyi beslenmemek ve kilo almak” olduğunu söylediğini hatırlatıyor. Musrsal’ın çoğu Afgan bayanın bilakis hala bir devlet işi var, besleyici iyi besinler tüketiyor ve fizikî olarak zorlayıcı işler yapmıyor. Hamide, kliniğe ipek bir çarşaf ve parmakları kınalanmış halde giriyor. Yüzü açık. “Son düşüğümü yaklaşık altı ay önce yaptım.

Ondan sonra Kandahar, Quetta ve Chaman’daki hekimlere danıştım.” Son iki il Pakistan’da. Kandahar’daki tabipler bakteriyel bir enfeksiyon tespit etmiş ve ona bir aşı yazmışlar. Musrsal gibi Hamide de gebe kalmak için çırpınıyor. 16 yaşında evlenmeye zorlanmış Hamide, şimdi bebek sahibi olamadığı için etrafındaki insanların alay konusu oluyor. Hamide, “Bazı insanlar benimle dalga geçiyor ve neden çocuk sahibi olmadığımı soruyor. Bu kelamlara tahammül etmek benim için çok zor” diyor. Her iki bayan da birçok testten geçti ve şu anda sonuçlarını bekliyor. Musrsal ve Hamide, bir jinekolog ve Shefajo Hastanesi’nin kurucusu olan Dr. Najmussama Shefajo’nun hastaları. Dr. Shejafo, sağlık hizmetlerinde yaşanan keskin düşüşün sebeplerini şöyle sıralıyor: “Ana faktörler bayan doktor ve hemşirelerin, uzmanlaşmış hastanelerin ve ilaçların eksikliği. Okuma yazma bilmemek ve insanlar arasında farkındalık eksikliği de yeniden diğer esas sebepler.” Taliban’ın 2021’de iktidarı ele geçirmesinin akabinde birçok tecrübeli bayan doktor ülkeden kaçtı. Yeni hükümet, yeni mezun bayan tabiplere tıp lisansı vermeyince durum daha da berbatlaştı. “Kadın doktor açığı giderek artıyor ve bu durum daha da kötüleşecek” diyen Dr. Shejafo, devlet hastanelerinin talebi karşılayamadığını ve gerekli sağlık hizmetini veremediğini de ekliyor.

“Bir devlet hastanesinde kanaması olan üç-dört annenin benzeyenyatakta oturtulduğunu gördüm. Diğer bir yerde ise bir kuvözün içine beş bebek koymuşlar.”

Karşılıklı suçlamalar
Taliban hükümetinin sağlık bakanlığı sözcüsü, bayan doğum sağlığındaki kötü gidişatı evvelki idareye bağlıyor. Amaçlarının Afgan halkına daha iyi sağlık hizmetleri sunabilecek uzun vadeli sürdürülebilir projeler üzerinde çalışmak olduğunu da sözlerine ekliyor. zaman alacağını kabul ediyor
Badahşan’a döndüğümüzde Ferhunde derin bir kaygı içinde.
Bebeği Ekim ayında doğacak. Çaresiz ve önümüzdeki aylardan korkuyor. İşleyen tek hastane aşırı kalabalık ve hastaları geri çeviriyor. Ferhunde oraya kabul edilme bahtının düşük olduğunu söylüyor. “Özel bir hastaneye gitmek için 25000 Afgani (355 dolar) ödeyecek gücüm de yok” diyor. Ferhunde, Taliban’ın getirdiği kısıtlamalar nedeniyle konutlarında doğum için bir ebe bulmanın imkansız olduğunu biliyor. Hayal kırıklığına uğramış bir şekilde, “Kadınların hastanelere erişimi çok kısıtlı. Hükümet umursamıyor” diyor. Afgan hastaların isimleri kimliklerini korumak maksadıyla değiştirildi.