Stagflasyon senaryoları 1970’lere ne kadar yakın?

ÇAĞLAR KUZLUKLUOĞLU – BLOOMBERG HT ARAŞTIRMA

Piyasalar ve ekonomiler hala tam manasıyla sona ermeyen pandeminin yükünü sırtlamaya çalışırken çıkan savaş tüm istikrarları etkiledi.

Yükselen enflasyon ve yavaşlayan büyüme tüm dünyada telaşlara neden olurken, kimi uzmanlar stagflasyon riskini konuşurken yetmişlerle kıyaslamaların daha titiz yapılması gerektiği kanısında.

Financial Times’dan Valentina Romei’nin, bilgi ve görselleştirme uzmanı Alan Smith ile derlediği çalışmada tüm belirsizlik ve risklere rağmen mevcut tablonun 1970’lerden farklı olduğu görüşü öne çıkıyor.

2022 başlarken birçok ekonomist, global çapta güçlü ekonomik toparlanmanın ivme kaybederek de olsa devam edeceğini düşünüyordu. Şirketler faaliyetlerine daha yüksek kapasitede ağırlaşacak, tüketiciler erteledikleri harcamaları gerçekleştirecek ve birikimlerinin tadını çıkaracaktı.

Özetle; 1918-1921 yılları arasında “İspanyol Gribi” nedeniyle yaşanan süreci izleyen periyottaki “tüketim çılgınlığı”na aynı yeni bir dönem bekleniyordu.

Fakat birkaç ay içerisinde yetmişlerdeki petrol krizini, yüksek enflasyonu ve düşük büyüme risklerini andığımız bir “stagflasyon” gündemine gelindi. Pandeminden çıkışta arz-tedarik problemleri ile baş gösteren sıkıntılar silsilesini savaş izlerken, birçok ülkede enflasyon beklentileri süratle yukarı ve büyüme beklentileri süratle aşağı yönde revize edilmeye başlandı.

Emtia şoku yaşanıyor

Siyaset yapıcılar geç de olsa para siyasetleri aracılığı ile “sıkılaşma” seçeneğine yönelirken bir yandan da büyümeye dair yükselen riskleri nasıl bertaraf edebileceklerini düşünmek zorunda kaldılar. Savaş öncesinde ABD’den İngiltere ve AB’ye uzanan ölçekte izlenen genişlemeci para siyasetleri ile talep artmış ve arz-tedarik problemleri ile fiyat istikrarları bozulmuştu. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali bu durumu daha da karmaşıklaştırdı.

Dünya Bankası’ndan Indermit Gill’e göre “1970’lerden beri en büyük emtia şoku” yaşanıyordu. IMF, 143 ülke iktisadının büyüme beklentilerini aşağı istikametli revize ederken, bu değişiklik global iktisadın yüzde 86’sına tekabül eden bir olgu manasına geliyor. Dolayısı ile stagflasyon doğal olarak konuşulmaya başlanan bir olgu haline gelmiş durumda.

IMF Başkanı Georgieva, ekonomik tabirlerle bu durumu büyümenin düştüğü ve enflasyonun yükseldiği ortam olarak tarif etmenin yanı sıra, insanların anlayacağı lisandan “gelirlerin düştüğü ve zorlukların arttığı bir süreç” olarak tanımlamanın değerine dikkat çekiyor.

Mevcut stagflasyon tasaları, bilhassa son birkaç ayda ekonomik aktivitenin ülke ülke gerileme sinyalleri vermesi nedeniyle son derece besbelli. Güney Kore’de tüketici enflasyonu 20 yıl sonra yüzde 5’lere yaklaşırken, Güney Amerika’da sıkı para siyaseti izlenerek enflasyonun önlenmeye çalışılması uğraşları tüm bir kıtayı sakinlik tehlikesi ile karşı karşıya getirdi. Avrupa’da bilhassa enerji ve besin fiyatlarındaki yükselişler telaş yaratırken, Sahra Altı Afrika ve Orta Doğu’da kırılganlıklar daha da derinleşti.

Savaş derinleştirdi

Savaş sonrası Rusya’ya uygulanan yaptırımlar ayrıyeten Avrupa için derin resesyon ihtimallerini gündeme getirdi.

İngiltere’de ise gerçek gelir seviyesinin artan hayat maliyetleri nedeniyle 1950’lerden beri en büyük düşüşünü kaydetmesi bekleniyor. İngiltere Merkez Bankası Başkanı Andrew Bailey de “arz şokları ve iş gücü piyasasındaki sıkılığın birlikte cereyan etmesi enflasyona dair riskleri çoğaltıyor” ifadesi ile duruma göndermede bulundu.

ABD’de ise iş gücü piyasasında soğuk savaş sonrası en besbelli ısınmadan söz edilen günlerde şimdi 5 milyon kişinin daha istihdam edilebileceği bir iş gücü talebi bulunuyor.

Ücret-fiyat spirali tüm dünyada tartışılan bir fenomen haline gelirken, nakdî sıkılaşma konusunda AMB-Fed ayrışmasının yanı sıra stagflasyon ekseninde iş gücü piyasasında görülen olgular da gündemde çok önemli yer tutuyor. Kredi derecelendirme kuruluşu Fitch’e göre mali sıkılaşma, stagflasyon için potansiyel bir taban hazırlıyor.

Akıllarda ise 1970’leri anımsatan bu stagflasyon ortamının ne kadar süreceğine dair sorular var.

Bu bahiste çok önemli sayıda ekonomist şartların yetmişlerden farklı olduğuna dikkat çekerken, birçoğu da gelecek yıldan itibaren enflasyondaki ivmenin yavaşlayacağını dile getiriyor. Bilhassa hanehalklarının mevcut gidişatta zorlanacağına dair kuşku bulunmasa da işsizlik oranlarının 40-50 yıllık süreçte bulunduğu düşük düzeyler, fiyatlardaki artış üzerinden siyaset yapıcıların karar almasına çoğunlukla tesirde bulunuyor.

Sonuç olarak; mevcut global yüksek enflasyon beklentileri gerçekleşirse kârlılıkların ve alım gücünün gerilediği, kırılgan gelir gruplarının çok zorlanacağı bir dönem yaklaşıyor. Lakin BNP Paribas Baş Ekonomisti Luigi Speranza’ya göre “hissiyatı benziyor olsa da yetmişlerdekii bir stagflasyon senaryosu tekrar etmeyebilir”.