Ermenistan seçimleri: Üçüncü kez başbakanlık için yarışan Nikol Paşinyan kimdir?

Hilken Doğaç Boran

Sokak protestoları ile 2018’de iktidara gelen Nikol Paşinyan, tarihi dönüm noktaları sırasında Ermenistan’a liderlik etti.

Şimdi ise başbakanlık koltuğunu korumak için 7 Haziran’da üçüncü kez seçime gitmeye hazırlanıyor.

Son dönemde dış görünüşünden kullandığı siyasi sembollere kadar büyük bir değişim geçiren Paşinyan, Azerbaycan ve Türkiye ile normalleşmeyi önceliklendirdiği gerekçesiyle ülkesinde zaman zaman eleştiriliyor.

Paşinyan karşıtları, normalleşme uğruna Ankara ve Bakü’ye “taviz verdiğini” savunuyor.

Ermenistan’ın Batı ile yakınlaşma sürecini hızlandıran Paşinyan Rusya destekçileri tarafından da eleştiriliyor.

Peki Paşinyan iktidar yolculuğuna nasıl başladı, şu an ne noktada?

Ermenistan başbakanının siyasi hayatındaki kilit dönüm noktalarını inceledik.

Gazetecilikten siyasete

Elli bir yaşındaki Nikol Paşinyan, Haziran 1975’te Ermenistan’ın Azerbaycan sınırındaki İcevan şehrinde doğdu.

Doksanların başında gazetecilik eğitimi almak için Erivan’a yerleşti.

Erivan Üniversitesi’ndeki son senesinde devamsızlık yüzünden okuldan atıldı. Paşinyan, gerçek sebebin siyasi faaliyetleri olduğunu savundu.

1999’da Armenian Times adlı gazeteyi kurdu ve genel yayın yönetmenliğini üstlendi.

Armenian Times, 2000’li yılların başından itibaren ülkenin en önemli muhalif yayınlarından biri haline geldi. Paşinyan da bu süreçte siyasete atıldı.

2008’de yapılan seçimlerde Serj Sarkisyan‘ın kazanmasının ardından muhaliflerin önde gelen isimleri arasında yer aldı.

Sarkisyan karşıtı protestolara katıldığı için hakkında tutuklama kararı çıktı.

Bir süre kayıplara karışan Paşinyan, 2009’da teslim oldu ve yedi yıl hapis cezasına çarptırıldı.

2011’de genel af ile serbest bırakıldı ve 1991-1998 yılları arasında ülkeyi yöneten eski cumhurbaşkanı Lvon Ter-Petrosyan‘ın liderlik ettiği muhalefet blokunun içinde parlamentoya girdi.

Ardından, Ter-Petrosyan’la da yollarını ayırdı.

Paşinyan, aradan geçen sürede farklı muhalif partilere liderlik etti.

Eski cumhurbaşkanları Sarkisyan ve Robert Koçaryan gibi Ermenistan’ın elit olarak görülen yöneticilerine karşı kampanya yürüttü.

İleriki yıllarda Paşinyan, Ermenistan’ın en önemli muhalif liderlerinden biri haline gelmişti.

‘Kadife Devrim’ ve iktidara gelişi

Ermenistan’da 2015’te yönetim sistemi yarı başkanlıktan parlamenter demokrasiye değiştirildi.

Muhalifler, Serj Sarkisyan’ın bu değişikliği görev süresini uzatmak için kullanabileceğini söyledi.

Bu yöndeki kaygılar 2018 yılında kitlesel protestolara yol açtı.

Paşinyan ve liderlik ettiği muhalif blok sokağa indi.

Paşinyan bu dönemde kamuflaj desenli tişörtü ve kasketiyle Kadife Devrim olarak anılan protestoların liderine dönüştü.

Eski cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan ve dönemin muhalif lideri Nikol Paşinyan
2018 protestoları sırasında görüşmüştü.

Sarkisyan protestolar neticesinde başbakanlıktan istifa etti.

Parlamentoda yapılan oylamada Paşinyan başbakan seçildi.

Aralık 2018’de düzenlenen genel seçimlerde liderlik ettiği muhalif blok, oyların %70’ini aldı.

‘Ne Rus yanlısı, ne Batı yanlısıyım’

Batı ile yakınlaşmayı savunan ve Rusya ile bağların derinleşmesini eleştiren Paşinyan, iktidara geldiğinde dengeli dış politika mesajları verdi.

Dış politika pozisyonunu “Ne Rus yanlısı, ne Batı yanlısıyım. Ben Ermenistan yanlısıyım” sözleriyle tanımlıyordu.

Paşinyan, Türkiye’nin Dağlık Karabağ meselesinde Azerbaycan’ın yanında yer almasını eleştirdi ve sınırın 1993’ten beri kapalı olmasını “kötü bir politika” olarak değerlendirdi.

O dönem “Türkiye ile ilişkileri ön koşulsuz normalleştirmeye hazırız” diyen Paşinyan, Erivan’ın 1915 olaylarının “soykırım” olarak tanınması konusundaki tutumunu koruyacağını vurguluyordu.

Türkiye’nin “tehcir”, Ermenistan’ın ise “soykırım” olarak andığı 1915 olaylarında Türkiye devlet kaynaklarına göre 350 bin, bazı tarihçilere göreyse 1,5 milyon Ermeni öldü.

Ermenistan’ın yanı sıra bazı batı devletleri de bu olayları “soykırım” olarak tanımlıyor.

Türkiye ise can kaybını reddetmiyor ancak olayların Birinci Dünya Savaşı şartlarında yaşandığını vurgulayarak “soykırım” tanımını reddediyor.

Karabağ savaşı ve siyasi dönüşüm

Paşinyan’ın liderliğine yönelik en büyük sınama Eylül 2020’de geldi.

Azerbaycan ve Ermenistan arasında sınır çatışmalarıyla başlayan gerilim, 44 gün sürecek İkinci Dağlık Karabağ Savaşı’nı tetikledi.

Azerbaycan, uluslararası hukuk nezdinde Ermenistan işgali altında kabul edilen Dağlık Karabağ’ı geri almak için bölgedeki Artsakh adlı fiili Ermeni yönetimine karşı harekât başlattı.

Ermenistan güçlerinin de dahil olduğu savaş, 10 Kasım’da Rusya’nın arabuluculuğuyla imzalanan bir ateşkes ile sona erdi.

Ateşkes kapsamında Dağlık Karabağ’ın bazı kısımları ve etrafındaki bölgeler Azerbaycan kontrolüne bırakıldı. Bu, Ermenistan’da büyük bir yenilgi olarak görüldü.

Savaşın ardından halk sokağa döküldü, göstericiler Ermenistan parlamentosunu bastı.

İkinci Dağlık Karabağ savaşından sonra göstericiler Ermenistan parlamentosunu bastı. Kasım 2020.

Şubat 2021’de Ermenistan ordusu Paşinyan’a istifa çağrısı yaptı.

Bu çağrıyı “darbe girişimi” olarak nitelendiren Paşinyan, Genelkurmay Başkanı Onik Gasparyan’ı görevden aldı.

Paşinyan ayrıca destekçilerini “darbe girişimine” karşı sokağa çağırdı.

Bunun ardından hükümetin meşruiyetini tazelemek için istifa ederek ülkeyi erken seçime götürdü.

Haziran 2021’de yapılan seçimlerde Paşinyan’ın Sivil Sözleşme Partisi birinci çıktı.

Paşinyan’ın yeniden seçilmesine rağmen muhalif gruplar hükümet karşıtı eylemlerini sürdürdü.

Azerbaycan, Eylül 2023’te Dağlık Karabağ’ın tamamını geri almak için askeri operasyon başlattı.

Ermenistan bu sefer çatışmaya müdahil olmadı.

Operasyon sonucunda Artsakh fiili yönetimi kendini lağvetti ve 100 binden fazla Ermeni Dağlık Karabağ’ı terk ederek Ermenistan’a gitmek zorunda kaldı.

Paşinyan gelişmeleri “etnik temizlik” olarak nitelendirdi.

Türkiye ile yakınlaşma

İkinci Dağlık Karabağ Savaşı ve sonrasında yaşananlar Paşinyan’ı dış politikada yeni bir rota çizmeye itti.

Bazı çevrelerde Rusya’nın savaşta Ermenistan’ı yalnız bıraktığı yorumları yapılırken iki ülke ilişkileri sarsıldı.

Paşinyan, Şubat 2024’te Ermenistan’ın Rusya’nın liderliğindeki Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (CSTO) üyeliğini dondurduğunu ilan etti.

Bu, Erivan’ın Moskova’dan uzaklaşarak Avrupa Birliği ve ABD’ye yakınlaşma serüveninde dönüm noktası oldu.

Paşinyan ayrıca Azerbaycan ve Türkiye ile hızlı şekilde diplomatik normalleşmeyi sağlamak istediğine dair sinyaller verdi.

Ermenistan başbakanı 2020’den sonra Karabağ’daki bölgelere Azerbaycanca isimleriyle hitap etmeye başladı.

Paşinyan, Mayıs 2023’te Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın seçilmesinin ardından Ankara’da düzenlenen yemin törenine katıldı.

Daha sonra Haziran 2025’te Türkiye’ye ilk resmi ziyaretini gerçekleştirdi.

Paşinyan, Ocak 2025’te İsviçre’de katıldığı bir toplantıda 1915 olaylarının Ermenistan tarafından “soykırım” olarak tanımlanmasını sorguladığı sözleriyle ses getirdi.

Ankara Üniversitesi’nden Yıldız Deveci Bozkuş, Paşinyan’ın yaklaşımıyla ilgili olarak “Bunlar Ermenistan tarihinde radikal adımlar diyebileceğimiz, kolay kolay hiçbir liderin ifade edemeyeceği şeyler” yorumunu yapıyor.

‘Gerçek Ermenistan’ doktrini

O dönem Ermenistan hükümetinde bir rota değişikliği olduğu konuşuluyordu, ancak bu değişimin adı henüz konmamıştı.

Paşinyan, Şubat 2025’te yaptığı bir konuşmayla “Gerçek Ermenistan” doktrinini ilan etti.

Ermenistan devletinin uluslararası kabul edilen sınırları içinde müreffeh bir şekilde var olması gerektiğini vurguladı.

Gerçek Ermenistan yaklaşımı bir nevi ülkenin ulusal ve uluslararası politikalarını yeniden tanımlama çağrısıydı.

Paşinyan, bu doktrinin hayata geçirilebilmesi için anayasal reformun şart olduğunu savunuyor.

Kafkasya ve Türkiye-Ermenistan ilişkileri üzerine uzmanlaşan bağımsız araştırmacı Nareg Seferian, Paşinyan’ın “Gerçek Ermenistan” doktrini öncesinde oldukça milliyetçi bir yaklaşım benimsediğini hatırlatıyor:

“Beş yıl önceki seçimi ideolojik olarak milliyetçi bir manifesto ile kazandı ancak sonrasında bu milliyetçi politikaları hayata geçirmedi.”

Paşinyan ilan ettiği yeni doktrin ile birlikte dış görünüşünü de değiştirdi.

Yıllarca kendisiyle özdeşlesen sakalını kesti ve etkinliklere yakasında Ermenistan’ın uluslararası kabul edilen sınırlarını gösteren “Gerçek Ermenistan” rozetiyle katılmaya başladı.

Ayrıca günlük hayatından kesitler, halk ile sohbetleri ve davul çaldığı videolara yer verdiği sosyal medya paylaşımlarıyla “insani lider” imajını pekiştirdi.

7 Haziran’da yapılacak parlamento seçimleri, Paşinyan’ın önerdiği dönüşüm için bir referandum niteliğinde.

En son 2021’de sandığa giden seçmenin vereceği mesaj, hem Paşinyan’ın hem de Ermenistan’ın geleceğini belirleyecek.

( BBC )