Af Örgütü: 2021’in en büyük kayıplarından biri Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmesi

Elmas Topcu

Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), geçen yıl 154 ülkede insan hakları alanında kaydedilen gelişmeleri özetlediği raporunu açıkladı. Rapor, geçen yıl, insan haklarına ilişkin incelemelerin sonucunda ortaya çıkan üç temel eğilimi vurguluyor. Bunlar “sağlık ve eşitsizlikler, sivil alan ve Global Kuzey’in mültecileri ve göçmenleri geri itme politikası” olarak özetleniyor.

Türkiye’ye de altı sayfa ayrılan rapor, yargıdan niyet ve şov özgürlüğüne, azaptan bayan ve LGBTİ+’ların yaşadığı hak ihlallerine pek çok alanda topladığı ihlalleri kayıt altına alıyor.

İncelenen her iki ülkeden birinde sivil toplumun haklarının sonlandırıldığı ve “eziyete uğradığı” ifadesi yer alırken, pandemiyle mücadele konusunda verilen sözlerin birçoklarının yerine getirilmediği ve gelişmiş ülkeler ile ilaç şirketlerinin, aşı dağıtımı konusunda çıkarlarını insan hayatının üzerinde tuttuğu eleştirisi de getiriliyor.

“2021 yılı umut ve vaatlerle dolu bir yıldı: Aşıların Covid-19 pandemisinin neden olduğu yıkımı durduracağı umudu ve hükümetlerin ve G7 ve G20 kümelerin ‘daha güzelini inşa etme’ vaatleri… Kimi hükümetlerin kendi pozisyonlarını sağlamlaştırmak için pandemiyi daha da istismar etmesi sonucunda bu vaatler lafta kaldı” deniliyor.

Uluslararası topluma tenkit

Afganistan’daki ağır insan hakları ihlalleri sürerken diğer yandan Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin de devletler hukukunun açıkça çiğnenmesi olarak kayda geçtiği vurgulanıyor. Raporda Af Örgütü, Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik akınlarında, hastaneler, konutlar ve çocuk yuvalarıi müdafaasız yerlere hücumlar düzenlendiğinin ile kullanımı yasak misket bombası atıldığının tespit edildiğini de belirtiyor. Ukrayna’ya taarruzun, “Yemen’de, Suriye’de ve Afrika’da meydana gelen ağır insan hakları ve devletler hukuku ihlallerine uluslararası toplumun kararlı ve dengeli biçimde yaptırım uygulamadığı bir devirde meydana geldiğine” de dikkat çekiliyor.

Türkiye’ye yönelik tespitler

Af Örgütü’nün Türkiye’ye dair ihlalleri kayıt altına aldığı kısım ise tespitlerle başlıyor. Yargı sistemindeki derin kusurların giderilmediği, muhalif siyasetçiler, gazeteciler, insan hakları savunucuları ve diğer bireylere yönelik “temelsiz” soruşturmalar açıldığı ve bu bireylerin 2021’de de yargılamalar ve mahkûmiyet kararlarıyla karşı karşıya kalmaya devam ettiği belirtiliyor.

Barışçıl şekilde toplanma ve şov özgürlüğünün sert biçimde sonlandırıldığı, yeni bir düzenleme ile de sivil toplum örgütlerinin örgütlenme hakkının aşırı derecede kısıtlandığı, dikkat çekilen diğer ihlaller arasında. Raporda, azap ve diğer tıpta kötü muameleye ilişkin önemli savlara da yer veriliyor.

Hükümet yetkililerinin LGBTİ+’ları homofobik telaffuzlarla maksat aldığı ve Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden çekildiği de raporda vurgulanan diğer olumsuz gelişmeler olarak kayda geçiyor.

Uluslararası Af Örgütü Türkiye Yöneticisi Ece Ünver’e göre, geçen yılın en büyük kayıplarından biri Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmesi. Ona göre, Bayanlara Yönelik Şiddet ve Ev İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Çabaya İlişkin Avrupa Kurulu Sözleşmesi’nden çekilerek Türkiye, bayanları ve kız çocukları, ayrım gözetmeksizin tüm şiddet biçimlerine karşı koruyan hayati ehemmiyetteki bir mukaveleden mahrum bıraktı.

Af Örgütü’nün 2021/22 raporunda ayrıyeten Türkiye’nin 5 milyon 200 bin göçmen ve mülteciye barınma sağladığının altı çizilirken, diğer taraftan binlerce sığınmacının ülkeye girişinin de engellendiğine dikkat çekiliyor. Mülteci aksisi telaffuzların yükselişiyle göçmenlere yönelik fizikî akınların da arttığı belirtiliyor.

Af Örgütü’nün Türkiye raporundaki gelişmelerin toplandığı birtakım başlıklar şöyle:

Aşırı devlet müdahalesi

Muhalefete yönelik baskılar

Bu başlık altında Af Örgütü, Halkların Demokratik Partisi (HDP) üyeleri ile eski Eş Başkanı Selahattin Demirtaş’ın da aralarında bulunduğu 108 kişi hakkındaki 29 başka suçu içeren iddianamenin kabul edilişine yer veriyor.

Yeniden bu başlık altında raporlanan bir diğer gelişme de, 2016’da paylaştığı bir tweet nedeniyle iki buçuk yıl hapis cezasına mahkûm edilen insan hakları savunucusu, HDP’li Ömer Faruk Gergerlioğlu’nun cezasının Yargıtay tarafından onanması üzerine milletvekilliğinin düşürülmesi nedeniyle cezaevine konulması.

İnsan hakları savunucuları

Türkiye’deki hak savunucularının durumunun rapor edildiği başlık altında, yaklaşık dört buçuk yıldır tutuklu olan Osman Kavala ile Gezi Parkı Davası öne çıkıyor. Af Örgütü, beraat, bozma, birleştirme ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararları ekseninde dönen davada 2021’in sanıklar hakkında yargılamanın somut bir suçlama ya da kanıta dayanmadan geçtiğini hatırlatıyor.

Toplanma özgürlüğü başlığında İkizdere de yer aldı

Uluslararası Af Örgütü’nün raporundaki Türkiye kısmının “Toplanma özgürlüğü” başlığının altında ise dört şov eylemi bilhassa öne çıkıyor. Birincisi Boğaziçi Üniversitesi’ne Ocak 2021’de rektör atanmasıyla başlayan ve hala devam eden protestolar sırasında yüzlerce öğrencinin aşırı güç kullanılarak gözaltına alınması, tutuklanmaları, ev mahpusları. Geçen sene sonu itibarıyla iki öğrencinin tutuklu olduğu belirtiliyor.

Cumartesi Anneleri’nin 700’üncü haftasında yapılan orantısız polis müdahalesiyle yaşananlar sonrası Mart 2021’de başlayan dava kapsamında Cumartesi Anneleri’nin de aralarında bulunduğu 46 kişinin yargılanmaya başlandığı hatırlatılıyor.

8 Mart Dünya Bayanlar Günü’nde Feminist Gece Yürüyüşü’ne katılan 17 bayan “Cumhurbaşkanına hakaret” ve Toplantı ve Şov Yürüyüşleri Kanunu’na muhalefet suçlamalarıyla gözaltına alındı. Bayanlar hakkında sekiz yıla kadar hapis cezası istemiyle hazırlanan iddianamenin kabul edilmesi, toplanma özgürlüğü ihlali başlığı altında Af Örgütü’nün raporunda yer aldı.

Af Örgütü’nün raporunda toplanma ve şov hakları konusunda öne çıkan bir diğer gelişme de Rize’nin İkizdere ilçesindeki halkın protestolarına yönelik orantısız güç ve hak ihlali. Nisan 2021’de Rize’nin İkizdere ilçesinde jandarma, köyde taş ocağı açılması kararını protesto eden köylülere biber gazıyla karşılık vermiş, taş ocağının etrafa hasar vereceğini ve içme suyunu kirleteceğini savunan köylülerden kimileri gözaltına alınmıştı.

Örgütlenme özgürlüğü

Af Örgütü’nün 2021/22 raporunda bu başlıkta öne çıkardığı gelişmelerden biri, Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanının Önlenmesine İlişkin Kanun’un sivil toplum örgütlerinin çalışmalarına olumsuz yansıması. Raporda, Ekim 2021’de Mali Eylem Görev Gücü’nün (FATF) Türkiye’yi daha yakından izlemek için “gri listeye” aldığı da hatırlatılıyor.

Raporda vurgulanan gelişmelerden biri de, Haziran 2021’de Anayasa Mahkemesi’nin, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın HDP’nin kapatılması ve partinin 451 yöneticisi ve üyesine beş yıllık siyaset yasağı getirilmesi istemiyle hazırladığı iddianameyi kabul etmiş olması.

Azap ve diğer çeşitte kötü muamele başlığı

Af Örgütü, Kandıra Cezaevi’nde Garibe Gezer’in hücresinde can kaybı bulunduğunu ve Gezer’in intihar ettiğinin öne sürüldüğünü raporunda hatırlatıyor. Af Örgütü’nün raporunda, Gezer’in vefatından önce infaz muhafaza memurları tarafından sistematik olarak azaba ve cinsel hücuma maruz bırakıldığını bildirdiği de belirtiliyor. Savcılığın ise savlara ilişkin evrakta takipsizlik kararı verdiği rapor edildi.

Zorla kaybetmeler

Zorla kaybetmeler başlığı altında, eski Başbakanlık hukuk müşaviri Hüseyin Galip Küçüközyiğit’in olayına dikkat çekiliyor. Küçüközyiğit’in zorla kaybedilmesinden dokuz ay sonra Ankara Sincan Cezaevi’nde ortaya çıktığı, öncesinde ise yetkililerin Küçüközyiğit’in resmi nezaret altında olduğunu inkar ettiği belirtiliyor. “Dokuz ay boyunca akıbeti ve nerede tutulduğu ise yıl sonu itibarıyla hâlâ bilinmiyordu” deniyor.

Raporda, “Ağustos 2019’dan beri kayıp olan Yusuf Bilge Tunç’un akıbeti ve nerede tutulduğu ise yıl sonu itibarıyla hâlâ bilinmiyordu” diye de devam ediliyor.

Mülteci ve göçmenlerin hakları

Af Örgütü, resmi verilere göre Kasım 2021 itibarıyla Türkiye’de 5 milyon 200 bin civarında göçmen ve mülteci yaşadığına, bunlardan 3 milyon 700 bininin süreksiz muhafaza statüsünde olan Suriyeliler olduğuna dikkat çekti.

“Temmuz’da yetkililer İran sonundaki duvarın uzatılacağını duyurdu. aynı ay Van Valiliği Ocak’tan beri 34 bin 308 kişinin huduttan ülkeye girişinin engellendiğini açıkladı. Basında Türkiye’nin ülkeye sistemsiz bir şekilde girmeye çalışan Afganları İran’a geri itmeyi sürdürdüğüne ilişkin haberler yer aldı. Eylül’de göç yetkilileri Ankara’yı Suriyeliler için süreksiz muhafaza kaydına kapattı ve müdafaa statüsü ya da ikamet müsaadesi olmayan sistemsiz göçmenlerin hudut dışı edileceğini duyurdu. Yıl içinde Suriyelilere yönelik şiddetli akınlar yaşandı” sözleri de raporda yer aldı.