ABD’nin demokrasiler ittifakında Türkiye tekrar yok

ABD’nin otoriterleşmeye karşı oluşturduğu demokrasiler ittifakının ikinci zirvesi tekrar Türkiye’siz yapılacak. Doruğun gündem hususlarını, değişen toplantı formatı ile süreçten beklentileri mercek altına aldık.

ABD’nin Rusya ve Çin ile rekabetinin sertleştiği bir periyotta dikkatler, Biden yönetimi öncülüğünde ve 121 ülkenin iştirakiyle düzenlenecek ikinci Demokrasi Tepesi’ne çevrildi.

ABD yönetimi, ilk Demokrasi Tepesi’ni Aralık 2021’de düzenlemiş, hedefini de, “otoriter idarelere karşı demokrasiler ittifakı oluşturmak” olarak açıklamıştı. Bu hafta gerçekleştirilecek ikinci zirve, yeni bir formatta düzenlenecek. Zirve tekrar ABD’nin öncülüğünde lakin aynı vakitte Kosta Rika, Güney Kore, Hollanda ve Zambiya ile ortaklaşa gerçekleştirilecek.

Her kıtadan bir ülke

Ağırlıklı olarak video konferans aracılığıyla yapılacak doruğun açılış konuşmalarını çarşamba günü beş kıtadan, beş ülkenin başkanları, ABD Başkanı Joe Biden, Kosta Rika Cumhurbaşkanı Chave Robles, Zambiya Cumhurbaşkanı Hakainde Hichilema, Hollanda Başbakanı Mark Rutte ve Güney Kore Cumhurbaşkanı Yoon Sum Yeol birlikte yapacak.

ABD idaresinin toplantıyı her kıtadan bir ülke ile ortaklaşa gerçekleştirme amacında, otoriter idarelere karşı cepheyi genişletme ve güçlendirme gayesinin yattığı belirtiliyor.

Zirve öncesinde gündem Ukrayna

Çarşamba günü resmen başlayacak zirve öncesinde, Salı günü, özel oturumlar düzenlenecek. Bunlardan biri “Ukrayna’da adil ve kalıcı barış” başlığını taşıyor.

ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken‘in başkanlık edeceği ve farklı bölgelerden dışişleri bakanlarının katılacağı oturuma, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy video konferans aracılığıyla katılacak. Programda oturumun, Rusya’nın savaşını sonlandırmak ve Ukrayna’da Birleşmiş Millerler (BM) Kuralı’nda yer alan unsurlar doğrultusunda kalıcı barış tesis etmek için gereken ögelere ilişkin çeşitli perspektifleri dinleme fırsatı sunacağı belirtiliyor.

Beş başlıklı demokrasi gündem

Çarşamba günü ise tepenin resmi açılışı yapılacak. Beş ev sahibi önderin açılış konuşmalarının akabinde oturumlara geçilecek. Bu oturumlarda, demokrasinin ekonomik büyümeye, global sıkıntılarla başa çıkmaya, adalete, güçlü kurumlara ve katılımcılık ile eşitliğe sağladığı katkılar ele alınacak.

Oturumlara, hükümet temsilcilerinin yanı sıra sivil toplum temsilcileri de katılacak.

Zirvenin ikinci günündeyse beş ülke önderinin ev sahipliği yapacağı toplantılar düzenlenecek. Dijital çağda demokrasi ve internet özgürlüğünü geliştirmek, gelişen teknolojileri insan hakları ve demokratik unsurlara saygıyı garanti altına alabilmek için şekillendirmek, yolsuzlukla uğraştaki meseleler, demokratik yönetişimin gerekliliği olarak özgür, adil ve şeffaf seçimler bu başlıklardan kimilerini oluşturuyor.

Rekabetin odağındaki Afrika’ya özel ilgi

Bu ortada ikincisi düzenlenen tepeye 121 ülke lideri davet edildi. Yeni davetli ülkeler arasında Bosna-Hersek, Gambiya, Honduras, Fildişi Kıyısı, Lichtenstein, Moritanya, Mozambik ve Tanzanya bulunuyor.

ABD’nin Rusya ve Çin ile vakitte Afrika’da güçlü bir rekabet içinde olması nedeniyle, Afrika’dan beş ülkenin daha tepeye davet edilmesi dikkat cazibeli bulunuyor. Amerikan Başkan Yardımcısı Kamala Harris de bu hafta zirve ile eşzamanlı olarak, Gana, Tanzanya ve Zambiya’yı kapsayan Afrika turuna çıkmıştı.

Türkiye ve Macaristan yeniden ittifak dışında kaldı

Biden, tıpkı 2021’deki zirvede olduğu bu haftaki tepeye de, NATO müttefikleri olmalarına karşın Türkiye ve Macaristan’ın önderlerini çağırmadı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Macaristan Başbakanı Victor Orban, başta ABD olmak üzere Avrupalı ülkeler tarafından, ülkelerinde demokratik gerilemeye yol açmak, yolsuzlukla mücadele etmemek, basın özgürlüğünü kısıtlamak ve liberal demokratik bedellerden uzaklaşmakla eleştiriliyor.

Her iki başkanın Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile yakın ilişkileri,  İsveç ve Finlandiya’nın NATO üyelikleri konusunda takındıkları haller da eleştirilen diğer bahisler arasında.

Dünyada demokratik gerileme sürüyor

İsveç merkezli V-Dem Enstitüsü tarafından açıklanan 2023 Demokrasi Raporu’na göre dünya genelinde otoriterleşme sorunu büyüyor.

2012’de dünya nüfusunun yüzde 46’sı otoriter idareler altında yaşarken günümüzde bu oran yüzde 72’yi aştı, yani günümüzde 5 milyar 700 milyonu aşkın insan, otoriter idareler altında yaşıyor.

V-Dem Enstitü’ne göre dünya nüfusunun yüzde 44’ü Türkiye, Nijerya, Pakistan ve Rusya seçimle işbaşına gelen otokrasilerde, yüzde 28’i ise Çin, İran ve Vietnam kapalı otokrasilerde yaşıyor.

Dünyada liberal demokrasi olarak tanımlanabilecek 33 ülkede yaşayanların oranı ise yalnızca yüzde 13.

ABD dayanaklı araştırma grubu Freedom House da Mart ayında açıklanan son raporunda dünya genelinde demokrasideki gerilemenin sürdüğüne dikkat çekmişti.

Zirveler otoriterleşmeyle mücadeleye katkı sağlıyor mu?

Demokrasi Doruğu’nda Freedom House’un koordinatörü olarak görev yapan Katie LaRoque, otoriterleşme ile mücadelede tek başına dorukların belirleyici olmadığını vurgulamakla birlikte, demokrasilerin bu tepeler sayesinde, otoriter saldırganlığa karşı siyasetleri koordine etme imkanına sahip olduklarını kaydetti.

Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi Yöneticisi Marti Flacks ise zirve hakkında kaleme aldığı tahlilde demokrasilerin bugün çok önemli olarak tehdit altında olduklarına vurgu yaparak, “Bu geçmişte önemli ama yavaş yavaş büyüyecek bir tehdit olarak görülüyordu. Artık hem önemli, hem de acil olarak karşı konulması gereken bir tehdit olarak görülüyor” dedi.

Zirvenin yalnızca değil, insan hakları savunucuları ve gazetecileri de bir araya getirdiğine dikkat çeken Flacks, bunun demokrasinin direncinin güçlendirilmesinde, sivil toplumun rolünün pekiştirilmesinde, “daha geniş bir demokratik ekosistemin” inşasında ehemmiyet taşıyacağına vurgu yaptı.

Zirvenin odak noktasında teknolojinin yer aldığına işaret eden Flacks, demokrasi için mücadele edenlere, yolsuzlukları ifşa edenlere teknolojik destek ve mali taahhütler verilmesi halinde, değişime somut katkı sağlanabileceğinin altını çizdi.

Biden tenkit oklarının hedefinde

ABD Başkanı Joe Biden, Demokrasi Tepesi’ni ilk defa 2020 yılındaki seçim kampanyası sürecinde gündeme getirmişti. Biden, her ne kadar verdiği söylediği söz tutarak ilk tepeyi 2021 yılında gerçekleştirmiş olsa da insan hakları savunucularının tenkitlerine hedef oluyor.

Hak savunucuları Biden’ı ABD’nin ekonomik ve güvenlik çıkarlarını öncelik olarak görmek, bu nedenle de otoriter rejimlere karşı net bir hal sergilememekle eleştiriyor. Biden’ın geçen yıl hem Suudi Arabistan hem de Mısır’ı ziyaret etmiş olması ağır yansılara yol açmıştı.

“Niyet iyi, ancak…”

Alman Marshall Fonu (GMF) uzmanlarından Nicolas Bouchet de yayımlanan makalesinde, iyi niyetlerle olsa da Demokrasi Zirvesi ile başlatılan sürecin somut sonuç vermekte zayıf kaldığına işaret etti.

Bouchet, Rusya’nın Şubat 2022’deki saldırısı ile başlayan Ukrayna savaşının uluslararası gündemi külliyen değiştirdiğine, ABD ve Avrupalı müttefiklerinin siyasi kapasitelerini yüklü olarak bu savaşa yöneltmek durumunda kaldıklarını aktardı.

Demokrasi Doruğu’ndan beklentilerin karşılanıp karşılanmadığı konusunda Orta ve Doğu Avrupa ülkelerindeki uzmanlardan görüş topladıklarını aktaran Bouchet, “Bazı olumlu taraflarına karşın, tablo parlak değil” bilgisini paylaştı.

Bouchet, uzmanlarda gidişat konusunda genel bir karamsarlığın mevcut olduğuna dikkat çekerken, şu değerlendirmeyi yaptı:

“Uzmanlarımız arasında, Biden idaresinin Demokrasi Zirvesi ile ilgili gündeminin iyi niyetli olduğu, bunun Orta ve Doğu Avrupa’da kimi olumlu yansımaları olduğu, fakat uygulamanın zayıf kaldığı yönünde görüş birliği var diyebilirim.”