İstanbul
Az Bulutlu
30°C
İstanbul
30°C
Az Bulutlu
Perşembe Parçalı Bulutlu
30°C
Cuma Hafif Yağmurlu
26°C
Cumartesi Hafif Yağmurlu
26°C
Pazar Az Bulutlu
29°C
enflasyonemeklilikötvdövizakpchpmhp
DOLAR
48,1125 EURO
56,2086 ALTIN
7.197,14 BIST
14.473,42 Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
Ataerkil toplum nasıl doğdu, ortadan kalkar mı?
Kadınların toplumdaki statüsü antropolojide uzun vakittir ilgi çeken bir mevzu. Yaygın inanışın bilakis, araştırmalar ataerkilliğin çoğu zaman …
Kadınların toplumdaki statüsü antropolojide uzun vakittir ilgi çeken bir mevzu. Yaygın inanışın bilakis, araştırmalar ataerkilliğin çoğu zaman hakim olmuş “doğal düzen” olmadığını gösteriyor.
Ataerkillik (patriyarki), soyda babayı temel alan ve ailede çocukları baba soyuna mal eden, toplumda ve idarede erkeklerin güç sahibi olduğu, bayanların çoğunlukla dışta tutulduğu tertibi ifade ediyor.
Ancak bayan liderler ve anaerkil toplumlar da çoğu zaman var olmuştur.
Avcı-toplayıcı topluluklar, en azından daha sonraki diğer toplumsal tertiplere kıyasla nispeten eşitlikçi olarak bedellendiriliyor.
Peki, ataerkillik nasıl ortaya çıktı ve hangi şartlarda son bulabilir?
Erkeklerin zenginleşmesi
Üreme, evrimin temelini oluşturur. Fakat evrime uğrayan yalnızca vücutlarımız ve beyinlerimiz değildir; davranışlar ve kültürler de doğal seçilimin eserleridir. Örneğin, erkekler kendi üreme kapasitelerini en üst seviyeye çıkarmak için ekseriyetle bayanları ve onların cinselliğini denetim etmeye çalışmıştır.
Çoğu avcı-toplayıcıda olduğui, maddi zenginliğin çok az olduğu yahut hiç olmadığı göçebe toplumlarda, bayanlar bir beraberliği sürdürmeye zorlanamaz. Bayan ve partneri, kendi akrabaları, erkeğin akrabaları yahut diğer insanlarla birlikte yaşayabilir. Durumundan şad değilse o birliktelikten ayrılabilir.
Ama çocukları varsa bu adımı atmayabilir, çünkü babanın bakımı da çocukların gelişimine ve hatta hayatta kalmalarına yardımcı olur. Tekrar de bayan diğer bir yere gidip akrabalarıyla yaşayabilir yahut yeni bir eş bulabilir.
Bazı bölgelerde 12.000 yıl kadar önce tarımın ortaya çıkması bu durumu değiştirdi. Nispeten kolay bir ekim-dikim bile, eseri korumak için yerleşik kalmayı gerektiriyordu. Yerleşim, grup içi ve gruplar arası çatışmaların artmasına neden oldu. Örneğin, Venezuela’daki yarı göçebe hayat süren Yanomamo yerlileri, korunaklı gruplar halinde yaşıyordu; komşu gruplara baskınlar ve “eş kaçırma” hayatlarının bir kesimiydi.
Hayvancılığın geliştiği yerlerde yerel halk hayvan sürülerini baskınlardan korumak zorunda kalmış ve bu da savaşlara yol açmıştı. Bayanlar daha zayıf fizikî yapıları nedeniyle savaşta erkekler kadar başarılı olmadıklarından, bu rol giderek erkeklere düştü. Bu durum onların güç kazanmasını sağladı ve korudukları kaynakların yetki ve sorumluluğu onlara kaldı.
Nüfus artıp yerleşik düzen yaygınlaştıkça koordinasyon sıkıntıları ortaya çıktı. Önderlerin (genellikle erkek) savaşta yahut öteki şekilde topluluk faydasına aksiyonda bulunmaları birtakım durumlarda sosyal eşitsizliğin ortaya çıkmasına yol açtı. Bu nedenle hem erkek hem de bayanlardan oluşan topluluk, sahip oldukları şeyleri muhafazalarına yardımcı olmaları karşılığında bu seçkinlere çoklukla tolerans göstermek durumunda kaldı.
Çiftçilik ve hayvancılık yaygınlaştıkça, artık esas olarak erkekler tarafından denetim edilen maddi zenginlik daha da çok önemli hale geldi. Aile içinde servet çatışmasını önlemek için akrabalık kuralları ve soy sistemleri daha resmi bir hal aldı ve evlilikler kontratlı hale geldi. Toprağın ve çiftlik hayvanlarının kuşaktan nesile aktarılması kimi ailelerin çok önemli bir servet edinmesini sağladı.
Çok eşlilik, tek eşlilik
Çiftçilik ve hayvancılıktan elde edilen zenginlik, erkeklerin birden fazla eşe sahip olmasını, çok eşliliği (poligami) mümkün kıldı. Buna karşılık, bayanların birden fazla eşe sahip olması (poliandri) ender görülen bir durumdu. Çoğu sistemde, çocuk doğurma konusunda daha üretken olmaları ve daha fazla ebeveyn bakımı yapmaları nedeniyle genç bayanlara talep fazlaydı.
Erkekler zenginliklerini genç bayanları çekmek için kullandılar. Erkekler, eşlerinin ailesine “başlık parası” ödeyerek rekabet ediyorlardı; bunun sonucunda güçlü erkekler çok sayıda eşe sahip olurken kimi fakir erkekler bekâr kalabiliyordu.
Dolayısıyla, partnerleri için rekabet etmek üzere bu zenginliğe ihtiyaç duyanlar erkeklerdi (kadınlarsa üremek için gereken kaynakları kocaları aracılığıyla sağlıyorlardı). Ebeveynler torun sayılarını en üst seviyeye çıkarmak istiyorlarsa, servetlerini kızlarından çok oğullarına bırakmaları daha mantıklıydı.
Bu da servet ve mülkün resmi olarak erkek soyundan geçmesine yol açtı. Buzamanda bayanların evlendikten sonra kocalarının ailesiyle birlikte meskenden uzakta yaşamaya başlamaları manasına geliyordu.
Kadınlar güç kaybetmeye başlamıştı. Toprak, çiftlik hayvanları ve çocukların erkeklere bağlı olmasıyla, bayanlar için boşanma neredeyse imkânsız hale geldi. Evlenmiş kızın anne ve babasına dönmesi, başlık parasının iadesini gerektireceğinden beğenilen karşılanmazdı. Ataerkillik artık düzgünce yerleşmeye başlamıştı.
Kadınlar doğdukları meskenden ayrılıp eşlerinin ailesiyle yaşamaya başladıklarında, yeni hanelerinde fazla pazarlık gücüne sahip değillerdi. Birtakım matematiksel modellere göre, bayanların bu şekilde dağılması ve diğer kümelerle savaşmanın yarattığı muhtaçlıklar erkeklerin bayanlardan daha iyi muamele görmesine yol açtı.
Erkekler savaş yoluyla akraba olmayan erkeklerle kaynaklar için rekabet etme fırsatına sahipken, bayanlar sırf hanedeki diğer bayanlarla rekabet etmişti. Bu iki nedenden dolayı, hem erkekler hem de bayanlar, bayanlara kıyasla erkeklere karşı daha fedakâr davranarak evrimsel açıdan daha büyük yararlar elde etmiş ve bu da erkeklerin ayrıcalık sahibi olmasına yol açmıştı. Bayanlar esasen kendilerine karşı olan toplumsal cinsiyet önyargılarına uygun şekilde hareket ediyorlardı.
Bazı tarım sistemlerinde bayanlar daha fazla özerkliğe sahip olabiliyordu. Tarım yerlerinin sınırlı olduğu yerlerde, erkekler birden fazla aileyi kaldıramayacağı için bu durum çok eşliliği frenlemiş olabilir. Çiftçilik zor ve verimlilik arazi büyüklüğünden ziyade harcanan emeğe bağlı olduğundan, bayan emeği temel bir muhtaçlık haline gelmiş ve çiftler tek eşli birlikteliklerde birlikte çalışmaya başlamışlardı.
Tek eşlilik tertibinde, bir bayan varlıklı bir erkekle evlenirse, adamın tüm serveti bayanın çocuğuna kalır. Bundan Ötürü bayanlar en iyi kocaları bulmak için diğer bayanlarla rekabet halindedir. Bu durum, aile servetinin çok sayıda bayanın çocukları arasında paylaşıldığı çok eşlilik için geçerli değildir, bundan ötürü güçlü bir erkekle evlenmenin bayanlara sağladığı avantajlar sonludur.
Bu nedenle tek eşlilikte evlilik ödemesi çok eşliliktekinin karşıtı yönde gerçekleşir ve “çeyiz” halini alır. Gelinin ebeveynleri damadın ebeveynlerine yahut çiftin kendilerine para verir.
Bugün Asya’nın büyük kısmında hala çok önemli olan çeyiz, ebeveynlerin kızlarının evlilik piyasasında diğer bayanlarla rekabet etmesine yardımcı olma yoludur. Çeyiz bazen bayanlara daha fazla yetki ve aile servetinin en azından bir kısmı üzerinde denetim sahibi olmasını sağlayabilir.
Ancak bunun dezavantajlı yanı da var; çeyiz enflasyonu kız çocuklarını ebeveynler için maliyetli hale getirebilir; bazen de zati kız çocuğu olan ailelerin kız bebeklerini öldürmesi yahut ihmal etmesi (ya da seçici kürtaj)i vahim sonuçlar doğurabilir.
Tek eşliliğin öteki sonuçları da oldu. Zenginlik hala erkek soyundan tek eşin çocuklarına geçtiğinden, erkekler bu çocukların kendilerine ait olmasını sağlamak için ellerinden geleni yapıyorlardı. Servetlerini farkında olmadan öteki bir erkeğin çocuğuna yatırmak istemiyorlardı. Sonuç olarak bayanların cinselliği güçlü bir şekilde denetlenmeye başlandı.
Kadınları erkeklerden uzak tutmak yahut Hindistan’da olduğu manastırlara yerleştirmek yahut Çin’de bayanların ayaklarını küçük tutmak için 2.000 yıldır devam eden bir gelenekle bağlamak bunun sonuçları olabilir. Kürtajın yasaklanması, cinsel ilişkileri potansiyel olarak maliyetli hale getirmekte, insanları evliliklere hapsetmekte ve bayanların meslek beklentilerini engellemektedir.
Anaerkil toplumlar
Servetin bayan soyundan geçmesi nispeten ender olsa da buna benzeyentoplumlar mevcuttur. Bu bayan merkezli sistemlere, fizikî olarak rekabet edecek çok az zenginliğin olduğu marjinal ortamlarda rastlanır.
Örneğin, Afrika’da çeçe sineğinin sığır beslemeyi imkânsız kıldığı “anasoylu kuşak” olarak bilinen bölgeler vardır. Afrika’daki bu anasoylu sistemlerin kimilerinde, erkekler hanelerde çok önemli bir güç olmaya devam ediyor, lakin bayanları kocaları yahut babaları yerine ağabeyleri ve dayı/amcaları denetim etmeye çalışıyor. Lakin genel olarak bayanlar daha fazla güce sahiptir.
Uzun seyahatler yahut Polinezya’daki tehlikeli okyanus balıkçılığı ya da birtakım Amerikan yerli topluluklarındaki savaşlar yüksek mevt riski nedeniyle erkeklerin her zamanolmadığı toplumlarda da anaerkilliğe rastlanır.
Anaerkil sistemdeki bayanlar çocuk yetiştirmek için çoklukla kocalarından fazla annelerinin ve kardeşlerinin yardımını alırlar. Örneğin Çin’deki kimi anasoylu kümelerde görüldüğü gibi, bayanlar tarafından yapılan buna aynı “ortak yetiştirme”, erkeklerin haneye daha az yatırım yapmasına (evrimsel anlamda) neden olur; çünkü haneler yalnızca eşlerinin çocuklarını değil, akraba olmadıkları birçok bayanın çocuklarını da içeriyordur.
Bu durum evlilik bağlarını zayıflatır ve servetin bayan akrabalar arasında aktarılmasını kolaylaştırır. Ayrıyeten buna aynı toplumlarda bayanlar cinsel açıdan daha az denetim altındadır, çünkü serveti denetim edip kızlarına aktaran bayanlar olduğu için babalık mutlaklığı daha az kaygı hususudur.
Anasoylu toplumlarda hem erkekler hem de bayanlar çok eşli olarak cinselliği yaşayabilir. Güney Afrika’nın anasoylu Himba’ları bu şekilde meydana gelen bebeklerin en yüksek oranlarından birine sahiptir.
Bugün kentlerde bile, yüksek erkek işsizliği ekseriyetle daha bayan merkezli hayat düzenlemelerine yol açıyor; anneler çocuklarını ve torunlarını yetiştirmek için kızlarına yardım ediyor,genellikle nispî yoksulluk içinde yaşıyor.
Ancak erkekler tarafından denetim edilebilen maddi zenginliklerin oluşmasıyla, anasoylu sistemlerin ekseriyetle babasoylu sistemlere dönüşmesi söylediği söz edilen olmuştur.
Dinin rolü
Burada özetlenen ataerkillik fikri dinin rolünü azımsıyor görünebilir. Dinler seks ve aile konusunda kuralcıdır. Örneğin, çok eşli evlilik İslam’da kabul edilirken Hıristiyanlıkta kabul görmez. Lakin dünya genelindeki farklı kültürel sistemlerin kökenleri yalnızca din ile açıklanamaz.
İslam MS 610 yılında, o vakitler çok eşliliğin yaygın olduğu hayvancılık yapan göçebe kümelerin yaşadığı bölgede (Arap yarımadası) ortaya çıkarken, Hıristiyanlık tek eşli evliliğin zati norm olduğu Roma imparatorluğu içinde ortaya çıktı. Bundan Ötürü dini kurumlar buna kuralların uygulanmasına kesinlikle yardımcı olsa da, asıl nedenin dinler olduğunu iddia etmek zor.
Nihayetinde, dini normların yahut herhangi bir normun kültürel mirası, asıl sebepleri ortadan kalktıktan çok sonra bile sert toplumsal önyargıları sürdürebilir.
Ataerkillik sona mı eriyor?
Normlar, tavırlar ve kültürün davranışlar üzerinde büyük bir tesiri olduğu bir gerçek. Zaman içinde, bilhassa de çevre ya da ekonomi benzeri maddi şartlar değişirse, bunlar da değişebilir. Lakin kimi normlar zamanla yerleşik hale geldiğinden değişimleri yavaş olur.
Daha 1970’lerde İngiltere’de evli olmayan annelerin çocukları ellerinden alınarak Avustralya’ya gönderiliyordu (orada dini kurumlara yerleştiriliyor yahut evlatlık veriliyorlardı). Son vakitlerde yapılan araştırmalar da, toplumsal cinsiyet eşitliğiyle övünen Avrupa ve Amerika toplumlarında bayanların otoritesine saygısızlığın hala ne kadar yaygın olduğunu gösteriyor.
Bununla birlikte, toplumsal cinsiyet normlarının çok daha esnek hale geldiği ve ataerkilliğin dünyanın pek çok yerinde pek çok erkek ve bayan tarafından güzel karşılanmadığı açık. Pek çok kişi evlilik kurumunu sorguluyor.
Kadınlar için doğum denetimi ve üreme hakları, bayanlara ve aynı vakitte erkeklere daha fazla özgürlük sağlıyor. Çok eşli evlilik artık ender olsa da, cinsellikte çok eşlilik epeyce yaygın ve muhafazakârlarca tehdit olarak algılanıyor.
Ayrıca, erkekler giderek daha fazla çocuklarının hayatlarının bir kesimi olmak istiyor ve ailelerinin geçimini tek başına üstlenmek zorunda kalmamaktan mutlular. Bu nedenle birçoğu çocuk yetiştirme ve ev işlerinin yükünü paylaşıyor, hatta üstleniyor. Eş vakitli olarak daha fazla bayanın iş dünyasında kendinden emin bir şekilde çok önemli konumlara geldiğini görüyoruz.
Hem erkekler hem de bayanlar giderek daha fazla kendi servetlerini ürettikçe, eski ataerkillik bayanları denetim etmekte zorlanıyor. Kız çocuklarının örgün eğitimden eşit şekilde yararlanması ve iş fırsatlarının herkese açık olması halinde, ebeveynlerin erkek taraflı yatırım mantığı önemli şekilde sarsılacaktır.
Geleceği tahmin etmek zor. Antropoloji ve tarih öngörülebilir ve doğrusal bir şekilde ilerlemez. Savaşlar, kıtlıklar, salgın hastalıklar ya da yenilikler çoğu zaman söylediği söz edilen olabilir ve hayatlarımız için öngörülebilir ve öngörülemez sonuçlar doğurur.
Ataerkillik kaçınılmaz değil. Dünyanın problemlerini çözmemize yardımcı olacak kurumlara muhtaçlığımız var. Lakin yanlış insanlar iktidara gelirse, ataerkillik yeniden gelişebilir.
Yorumlar
Benzer Konular
Almanya’da Aşağı Saksonya eyaletindeki kilise yönetimleri, sağ popülist parti AfD’nin seçim afişlerinde kilise görsellerini izinsiz kullanmasına tepki göstererek, partinin siyasi görüşleri ile Hristiyan inancının temel değerlerinin bağdaşmadığını ...
Fransa'da ilk ve ortaokullarda 2018'den bu yana yürürlükte olan cep telefonu kullanımına ilişkin düzenleme, yeni öğretim yılından itibaren liseler için de devreye konuldu
Portekiz D7 Vizesi, düzenli pasif geliri bulunanlara yasal oturum imkanı sunuyor. Emekli maaşı, kira ve yatırım geliri olanlar başvurabiliyor.
ABD Başkanı Donald Trump, Hürmüz Boğazı'nın uluslararası sularındaki tüm mayınların ABD Donanması tarafından kaldırıldığını veya imha edildiğini bildirdi. Trump, İran'ı, yeni mayınlar döşenmesi halinde bunları gerçekleştiren gemilerin “derhal ...