Avrupa Kurulu, Türkiye’ye ‘denetim ve Kavala davası için’ raportör gönderiyor

Avrupa Kurulu’nun yasama organı Parlamenter Meclisi (AKPM), 18-20 Mayıs günlerinde İstanbul ve Ankara’da temas ve incelemelerde bulunmak üzere iki raportörünü gönderiyor. Raportörlerin, AKPM’nin Türkiye hakkında yürüttüğü kontrol süreci ve Osman Kavala davasına ilişkin görüşmeler yapması öngörülüyor.

Kavala’ya ağırlaştırılmış müebbet cezası verilmesinin akabinde gerçekleşecek temaslar, Avrupa Kurulu Bakanlar Komitesi’nce başlatılan ihlal süreci açısından da değer taşıyor.

İngiliz parlamenter John Howell ve Letonyalı parlamenter Boris Cilevis, 18-20 Mayıs günlerinde İstanbul ve Ankara’da olacak.

AKPM’nin Türkiye’nin kontrol sürecini yürütmek için atadığı iki raportör, 25 Nisan’da sonuçlanan Gezi Davası kapsamında iş adamı Osman Kavala’ya ağırlaştırılmış müebbet ve diğer yedi sanığa 18’er yıl hapis cezasının verilmesinin akabinde ilk defa Türkiye’de temaslarda bulunacak.

AKPM tarafından araştırma ve bilgi toplama gayeli (fact-finding mission) kapsamında Türkiye’ye gönderilen raportörlerin, Adalet Bakanlığı temsilcileri, adli merciler ve cezaevleri ile ilgili üniteler, baro ve avukatlar, sivil toplum temsilcileri ile bir araya gelmesi öngörülüyor. Bu incelemelere ilişkin ilk müşahedelerini 24 Mayıs’ta ilgili komiteye aktaracak olan gözlemciler, daha sonraki periyotta AKPM’ye raporlarını sunacak.

Raportörlerin ziyareti, Ankara ile Strasburg merkezli Avrupa Kurulu arasındaki ilgilerin çok zorlu bir süreçten geçtiği bir devirde olması açısından önemli.

Strasbourg’la iki farklı süreç

Türkiye, kurucu üyeleri arasında olduğu Avrupa Kurulu ile iki farklı dertli süreçten geçiyor.

Birincisi AKPM tarafından 2017’den bu yana sürdürülen siyasi kontrol süreci.

Başkası de Türkiye’nin iş adamı Osman Kavala ile ilgili olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarını uygulamaması nedeniyle kurulun siyasi organı Bakanlar Komitesi tarafından Şubat 2022’de başlatılan “ihlal prosedürü.”

Her iki süreci birbirine bağlayan temel öge, Türkiye’nin insan hakları ve demokrasi ile ilgili olarak Avrupa Kurulu üyeliğinden kaynaklanan mecburilik ve taahhütleri onurlandırmaması olarak görülüyor.

AKPM, Nisan 2017’de yaptığı bir oylama sonucunda Türkiye’ye karşı kontrol prosedürünü başlatmıştı. Avrupalı milletvekillerinin büyük çoğunluğunun oyuyla başlatılan prosedürün sebebi olarak Türkiye’nin demokrasi ve insan hakları konusunda önemli gerileme içinde olması ve bilhassa uygulanan olağanüstü hal kapsamında önemli insan hakları ihlallerini saptanması olarak gösterilmişti.

Türkiye’nin siyasi kontrolden çıkması için yerine getirmesi gereken sekiz şart bulunuyor. Şartlar arasında OHAL’in kaldırılması, Meclis iradesini by-pass edecek OHAL kararnamelerinin yayımlanmaması, kamu görevlilerin kitlesel işten çıkarılmalarının sona erdirilmesi, tutuklu siyasetçi ve belediye başkanları ile gazetecilerin serbest bırakılması, medyanın ifade özgürlüğünün teminat altına alınması ve anayasal değişikliklerle ilgili olarak Venedik Komitesi’nin tavsiyelerinin uygulanması yer alıyordu.

OHAL’in sona erdirilmesiyle bu şartlardan kimileri ortadan kalktı fakat geri kalan taleplerle ilgili somut ve manalı adım atılamaması, Türkiye’nin siyasi kontrol sürecindeki müddetini uzatan bir öge olarak görülüyor.

Resmi ziyaret iptal edilmişti

Bunun yerine raportörleri daha çok Kavala davasını incelemek üzere Türkiye’ye gönderen AKPM Başkanı Tiny Cox, iş insanına verilen cezayı “şok edici” olarak nitelerken Bakanlar Komitesi’nin ihlal prosedürünün işlediği ikazında bulunmuştu.

Raportörler, yargıyı berbata kullanarak muhalif seslerin kesilmeye çalışıldığını kaydederken bu durumun Türk demokrasisi için önemli bir tehlike oluşturduğunu da kaydetti. Bu gelişmeleri gelecek rapora yansıtacak olan raportörlerin görüşlerinin, hem kontrol süreci hem de Kavala davası ile ilgili başlatılan ihlal prosedürünü yakından ilgilendireceği öngörülüyor.

• Avrupa Parlamentosu: Türk hükümeti Kavala kararıyla AB sürecini şuurlu olarak yok etti
• Gezi Parkı davası kararları Türkiye’nin Batı’yla bağlantılarını nasıl etkileyecek?
• Gezi Parkı davasında Osman Kavala’ya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası
• Osman Kavala: Avrupa Kurulu ihlâl prosedürünün resmen başlatılmasına dair ara kararı kabul etti

Bakanlar Komitesi AİHM kararını bekliyor

Türkiye ile Avrupa Kurulu arasındaki en önemli bahis ise Bakanlar Komitesi tarafından başlatılan “ihlal prosedürü.”

Kurulun siyasi organı pozisyonundaki Bakanlar Komitesi, 2 Şubat 2022’de oy çokluğuyla aldığı karar sonrası Osman Kavala davasında AİHM’in aldığı kararı uygulamayan Türkiye’ye yaptırım yolunu açacak olan ihlal prosedürünü başlattı.

AİHM, Ekim 2017’de anayasal nizamı ve hükümeti ortadan kaldırmak suçlarından ötürü mahpusa atılan Kavala’nın başvurusunu kabul etmiş ve Kavala’nın tutukluğunun Avrupa İnsan Hakları Mukavelesi’nin 5.1, 5.4 ve 18. Hususlarına aykırı olduğunu saptamıştı. Mahkeme, Mayıs 2020’de katılaştırdığı karar kapsamında Türkiye’den Osman Kavala’yı derhal serbest bırakma davetinde bulunmuş fakat bu davetler karşılık bulmamıştı.

Bakanlar Komitesi, ihlal prosedürü uyarınca Türkiye’nin söylediği söz edilen davayla ilgili kararları uygulayıp uygulamadığını AİHM’e sorma kararı almıştı. Diplomatik kaynaklar, AİHM’in son gelişmeler kapsamında değerlendirmesini 6 aylık bir süre içinde tamamlaması ve kararı Bakanlar Komitesi’ne iletmesini beklediklerini kaydediyor.

Bakanlar Komitesi, AİHM’in “ihlal” olduğuna ilişkin değerlendirmesi ışığında Türkiye’ye uygulanacak yaptırımı kararlaştıracak. Daha önce ihlal prosedürü Azerbaycan aleyhine işletilmiş lakin Bakü yönetimi, yaptırım evresine gelmeden AİHM kararını uygulamıştı. Türkiye, Kavala’yı serbest bırakıp AİHM kararını uygulamazsa ihlal prosedürü kapsamında yaptırıma uygulayacak ilk üye olacak.

Gelişmeler Türkiye’nin aleyhine

Avrupalı diplomatik kaynaklara göre, Türkiye’nin Kavala davasındaki tavrı Batı ile son devirdeki olağanlaşma gayretlerine ve bilhassa Rusya’nın Ukrayna’yı işgal teşebbüsü kapsamında oluşturduğu imaja karşıt bir adım. Kaynaklar, Avrupa Kurulu Bakanlar Komitesi oylamalarında ihlal prosedürü için gerekli üçte iki çoğunluğun sağlandığı; aynı çoğunluğun yaptırım kararında da görülmesinin sürpriz olmayacağı değerlendirmesini yapıyor.

Ukrayna’nın işgal teşebbüsü nedeniyle Avrupa Kurulu’ndan gelen reaksiyonlar üzerine kendisi birlikten ayrılan Rusya’nın akabinde Türkiye’nin de ihlal prosedürü sonucunda üyeliğinin askıya alınması benzeri durumun ortaya çıkmasının Ankara’nın imajı açısından büyük bir olumsuzluk yaratacağı da diplomatik kaynaklarca yapılan değerlendirmeler arasında.