AYM Başkanı Zühtü Arslan: Kararlara imza atanları hedef almanın hiçbir faydası yok

Anayasa Mahkemesi Başkanı Zühtü Arslan, “Kararları eleştirmek yerine kararlara imza atanları hedef alan, insaf ve izanla bağdaşmayan, son analizde şahsî ve kurumsal prestiji zedelemeye yönelik ithamların da hiçbir yararı yoktur” dedi. Arslan konuşmasında laiklik vurgusu da yaptı.

Anayasa Mahkemesi’ndeki merasime Cumhurbaşkanı ve AKP Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan, Millet İttifakı Cumhurbaşkanı adayı Kemal Kılıçdaroğlu, AKP Genel Başkanı Vekili Binali Yıldırım, yüksek yargı organ başkanları katıldı.

Arslan konuşmasında şu sözleri kullandı:

“Bu yıl Cumhuriyetimizin yüzüncü yılını kutluyoruz. Bu nedenle, düzenlediğimiz sempozyumun konusunu ‘Yüzüncü Yılında Cumhuriyet ve Anayasa Yargısı’ olarak belirledik. Bu kapsamda Anayasa Mahkemesi kararlarından hareketle Cumhuriyet’in anayasal kimliği üzerine birtakım değerlendirmeleri sizlerle paylaşmak istiyorum.

Öncelikle belirtmek gerekir ki her anayasanın zaman ve yer içinde oluşan, gelişen ve yaşayan bir kimliği vardır. Bir milletin geçmişi ile bugünü arasındaki etkileşim, kırılmalar ve süreklilikler bu kimliğin şekillenmesinde tesirli olmaktadır.

Başka bir tabirle anayasal kimlik başta anayasayı yorumlamak ve uygulamakla görevli anayasa mahkemeleri olmak üzere hukukî ve siyasal aktörlerin kararlarıyla şekillenmekte, toplumsal gereksinimler ve gelişmeler dikkate alınmak suretiyle daima yenilenmektedir.

Bu bağlamda Türk anayasa kimliğinin en belirleyici niteliği hukuk devletidir. Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 2. ve 14. unsurlarını birlikte okuduğumuzda Cumhuriyetin diğer vasıflarının aynı vakitte hukuk devletini nitelediklerini görürüz.

Buna göre Türkiye Cumhuriyeti, ulusal egemenliğe, kuvvetler ayrılığına, adalete ve insan haklarına dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Esasen Anayasa’nın kalan kısmı bir manada bu cümlenin, hatta hukuk devleti unsurunun açıklaması mahiyetindedir.

Anayasa Mahkemesi de hukuk devletini Anayasa’nın ana unsuru olarak belirlemiştir. Mahkemeye göre hukuk devleti Anayasa’nın tüm unsurlarının yorumlanması ve uygulanmasında göz önünde bulundurulması zarurî olan bir unsurdur.

Türkiye Cumhuriyeti aynı vakitte sosyal bir hukuk devletidir. Asırlar önce büyük mütefekkir Fârâbi, faziletli yahut ideal devletin insanın memnunluğunu sağlayan devlet olduğunu belirtmiştir.

Anayasa’nın 5. unsuru uyarınca şahısların ve toplumun refah, huzur ve memnunluğunu sağlamak, bu emelle sosyal hukuk devleti ve adalet unsurlarıyla bağdaşmayan mahzurları kaldırmak devletin misyonları ortasındadır. Anayasa Mahkemesine göre de bireylerin refah ve memnunluğunu sağlamaya yönelik olarak sosyal devletin herkes için insan haysiyetine yaraşır minimum bir hayat seviyesini gerçekleştirmesi gerekmektedir.

2010 anayasa değişikliğiyle hukuk sistemimize giren kişisel müracaat, insan haklarına dayalı hukuk devletinin daha tesirli şekilde hayata geçirilmesine hizmet etmektedir. Bu kapsamda ferdî müracaatın on yılı aşan uygulaması, Cumhuriyetin niteliklerinin hak eksenli bir yaklaşımla yorumlanmasına çok çok önemli kakılar yapmıştır.

Bu katkının en bariz örneğini laiklik unsurunun yorumunda bulabiliriz. Anayasa Mahkemesi kararlarında bu prensibin hâkim olduğu bir hukuk sisteminde dinî tercihler ve bunların şekillendirdiği ömür üslubunun devletin müdahalesi dışında, lakin koruması altında olduğu belirtilmektedir.

Mahkememiz, hak eksenli laiklik yorumuyla, bir yandan avukatın başörtülü olduğu için duruşma salonundan çıkartılmasını, diğer yandan da gayrimüslim bir azınlık cemaatinin dinî önderinin seçimine devlet tarafından müdahale edilmesini din özgürlüğünün ihlali olarak görmüştür.

Öte yandan Anayasa Mahkemesi sıklıkla demokratik hukuk devleti terkibini kullanarak günümüzün geçerli demokrasi anlayışı olan anayasal demokrasiye vurgu yapmaktadır. Anayasa’nın Başlangıç kısmında egemenliğin kayıtsız kuralsız Türk Milletine ait olduğu, lakin egemenliği millet ismine kullanmaya yetkili kılınan hiçbir kişi ya da kuruluşun hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk sisteminin dışına çıkamayacağı belirtilmiştir.

Kuşkusuz hürriyetçi demokrasinin gereklerinden biri ve tahminen de en kıymetlisi temel hak ve hürriyetlerin garanti altına alınmasıdır. ‘Demokratik anayasanın temeli özgürlüktür’ kelamıyla Aristoteles bundan yaklaşık 2.500 yıl önce demokratik rejimlerin istikametini belirlemiştir.

Bilindiği üzere, demokratik anayasalar esas olarak özgürlükleri korumak gayesiyle, egemenliği kullanan güçlerin ayrılmasına ve sonlandırılmasına yönelik anayasal prensip ve kurallara yer vermişlerdir. Gerçekten Anayasa Mahkemesi kararlarında vurgulandığı, Anayasa’da yer verilen kuvvetler ayrılığı unsurunun gayesi yetki aşımlarının ortaya çıkmasını ve temel hakların ihlal edilmesini engellemektir.

Cumhuriyetin, herkesin eşit ve özgür bireyler olarak kendilerini ait hissettikleri demokratik bir hukuk devleti olarak yoluna devam etmesi hepimizin ortak maksadıdır. Bu gayenin tam olarak gerçekleşmesinin biri toplumsal, başkası de hukukî ve siyasal düzlemde olmak üzere iki temel koşula bağlı olduğunu düşünüyorum.

Öncelikle toplumsal seviyede bizim aynıi olmayanlarla, bizden farklı düşünen ve yaşayanlarla sağlıklı bir münasebet kurmak durumundayız. ‘Öteki’ olarak gördüklerimizin ontolojik varlığını kabul etmedikçe bu sağlıklı alakayı kurma imkânı da yoktur. Kendimize hak gördüğümüzü ‘öteki’ne de hak görerek, adaleti ve özgürlüğü yalnızca kendimiz için değil öbürleri için de isteyerek, farklılıklarımızla bir ortada yaşamanın iklimini hep birlikte oluşturmak zorundayız.

Diğer yandan, demokratik Cumhuriyetin geleceği hukukî ve siyasal düzlemde kuvvetler ayrılığı unsurunun ve bu kapsamda yargı bağımsızlığının tam manasıyla hayata geçirilmesine bağlıdır. Belirtmek gerekir ki, hangi hükûmet sistemi benimsenmiş olursa olsun, demokratik anayasalarda yargının bağımsızlığını ve tarafsızlığını koruyacak özel düzenlemelere yer verilmiştir.

Anayasamızın ‘Mahkemelerin bağımsızlığı’ kenar başlıklı 138. hususunda, yargıçların vicdanî kanaatlerine göre karar verecekleri, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve yargıçlara -tavsiye ve telkinde bulunmak dâhil- hiçbir surette müdahale edilemeyeceği ve mahkeme kararlarının geciktirilmeksizin yerine getirileceği belirtilmektedir. Bu hâliyle 138. hususa demokratik hukuk devletinin sigortası diyebiliriz.

Bu maddeyi yorumlayan Anayasa Mahkemesi’ne göre, yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı hâkimin çekinmeden ve tasa duymadan, herhangi bir dış tesir altında kalmadan, tarafsız tavırla ve özgürce karar verebilmesini gerektirmektedir. Bu da, yargıçlar için coğrafik teminat gibi birtakım anayasal ve yasal garantilerin yanında, sağlam bir kişilik ve kirlenmemiş bir yargısal vicdanla mümkündür.

Esasen anayasal kimliğin birçok ögesi gibi yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı unsuru de yeni değildir.Sözü Edilen ilk anayasamız olan Kanun-i Esasî’deki ‘Mahkemeler her türlü müdahelâttan azadedir’ (m.86) kararıyla yargı bağımsızlığı teminat altına alınmıştır.

Meşrutiyet Döneminde bu kararın uygulamasını şahsen yaşayarak gören şahıslardan biri Namık Kemal’dir. Ünlü şair, yazılarında devletin devamının ve halkın bahtiyar olmasının yolunun adaletten geçtiğini ifade eder. Örneğin bir şiirinde şöyle der: ‘Bulunmazsa adalet milletin efrâdı beyninde, Geçer bir gün tabana arşa çıksa pâye-i devlet.’ Özcesi, adaletin olmadığı yerde devletin payesi ya da gücü arşa çıksa bile bir gün yerle bir olur.

Namık Kemal adaletin sağlanmasının birinci kuralının yargı bağımsızlığı ve hâkim teminatı olduğunu belirtmiş, fakat adaletin aslında telaffuz değil bir eylem sıkıntısı olduğunu tutuklu yargılandığı bir davada deneyim etmiştir. Bunu ona öğretecek olan da, birkaç yıl önce yazdığı mektupta kendisinden ‘nebbâş’ yani ‘mezar soyguncusu’ diye söz ettiği İstinaf Mahkemesi Başkanı Abdüllatif Suphi Paşa’dan diğeri değildir.

Duruşma ağır bir ilgi altında gerçekleşmiştir. Yapılan telkinlerin de tesiriyle, başta Namık Kemal olmak üzere derhal herkes mahkûmiyet kararı beklemektedir. Lakin, beklenenin aksine, Namık Kemal’i hürriyetine kavuşturan bir karar verilmiştir. Kızı bu kararı verirken korkup korkmadığını sorduğunda, Mahkeme Başkanı Suphi Paşa tüm vakitlerin yargıçlarına unutulmaz bir ders niteliğinde olan şu karşılığı vermiştir: ‘Yarın Hünkârın da, benim de huzuruna çıkacağımız bir hâkim vardır ki, yalnız ondan korkarım!’

Anayasal kimliğimizi oluşturan tüm bu unsur ve bedellerin en büyük garantilerinden biri bağımsız ve tarafsız yargıdır. Bu nedenle, demokratik hukuk devleti olarak Cumhuriyet bizden yargı alanında da Mustafa Kemal Atatürk’ün tabiriyle “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” yargı mensupları ister.

Diğer yandan, ferdî müracaat gibi Cumhuriyetin hukuk alanındaki kazanımlarını ve insan haklarına dayanan devlet olma niteliğini korumak için egemenliği kullanan kurumların işbirliği içinde olması bir zorunluluktur. Gerçekten Anayasa Mahkemesi’ne göre, kuvvetler ayrılığı prensibi erklerin birbirleriyle temassız bir şekilde çalışmalarını değil bilakis Anayasa’nın Başlangıç kısmında belirtildiği üzere ‘medeni bir iş kısmı ve işbirliği’ içinde çalışmalarını gerektirmektedir.

Kurumsal ‘işbirliği’, özellikle ferdi müracaatın tesirli bir hak arama yolu olarak varlığını devam ettirmesi ve temel hakların daha iyi korunabilmesi bakımından hayati derecede değerlidir. Çünkü işbirliği yoluyla ferdi müracaatın objektif tesiri hayata geçirilmediği takdirde, artan müracaat sayısını azaltmak ve ihlalleri önlemek mümkün olmayacaktır.

Her vesileyle belirttiğimiz üzere, kişisel başvuruyu başarılı şekilde uygulamanın en tesirli yolu ihlallerin kaynağını kurutmaktır. Bunun için Anayasa Mahkemesince ihlale neden olduğu tespit edilen kanun kararlarının, idari ya da yargısal kararların hızla ortadan kaldırılması, bu suretle yeni ihlallerin önlenmesi gerekmektedir.

Bu noktada ifade etmek gerekir ki, Anayasa Mahkemesi hem norm kontrolünde hem de ferdî müracaatta kendisine verilen vazifeleri yerine getirirken Anayasa ile çizilen yetki haritasının dışına çıkmamaya itina göstermektedir. Bu manada Mahkememiz ne yargısal aktivizme tevessül etmekte ne de anayasal ve yasal yetkilerini kullanmaktan imtina ederek kendini sınırlamaktadır.

Hiç kuşkusuz, tüm yargı kararları gibi, Anayasa Mahkemesi kararları da eleştirilebilir. Dahası eleştirilmelidir, çünkü tenkidin olmadığı yerde yargısal içtihadın gelişmesi mümkün değildir. Bu bağlamda, kararlarımızı okuyup tahlil eden ve böylelikle bize ayna tutan tenkitlerden faydalanıyoruz. Bunu yapanlara da nitekim müteşekkiriz.

Bununla birlikte, bilhassa ferdi müracaatta verilen kararları içtihat bütünlüğünden soyutlamak suretiyle bunlarla ilgili olarak yüzeysel şekilde yapılan genellemelerden yarar sağlanmayacağını bilmek gerekir.

Aynı şekilde, en hassas ve teknik bahislere dair kararları bile 140 karakterle yorumlamaya çalışanların da temel hakların korunmasına yönelik içtihadın gelişimine herhangi bir katkısı olamamaktadır.

Ayrıca, kararları eleştirmek yerine kararlara imza atanları hedef alan, insaf ve izanla bağdaşmayan, son analizde şahsî ve kurumsal prestiji zedelemeye yönelik ithamların da hiçbir yararı yoktur. Tersine, Anayasa Mahkemesi’ne yapılan ağır akınlar nihayetinde toplumun yargıya itimadını sarsarak en fazla demokratik hukuk devletine ve onu korumakla görevli olan başta yargı olmak üzere tüm kurumlara zarar vermektedir.

Bu vesileyle, her türlü aksiliğe ve zorluğa karşın, büyük bir fedakârlıkla görev yapan başkanvekillerimize, üyelerimize, raportörlerimize ve tüm çalışanlarımıza şükranlarımı sunuyorum.

Emeklilerimizden geçtiğimiz dönem içinde vefat edenlere Allah’tan rahmet, hayatta olanlara da sağlık ve afiyet temenni ediyorum. Ayrıyeten Şubat ayında yaşanan Kahramanmaraş sarsıntılarında vefat edenlere Allah’tan rahmet, yakınlarına ve milletimize başsağlığı diliyorum.

Son olarak, kuruluş yıldönümü nedeniyle düzenlediğimiz sempozyumun başarılı ve verimli geçmesini temenni ediyorum. Oturum liderlerine, tüm konuşmacılara, iştirakçilere ve sempozyumun düzenlenmesinde emeği geçen herkese katkılarından ötürü teşekkür ediyorum. Bu his ve kanılarla, törenimizi teşriflerinizden ötürü hepinize bir kere daha şükranlarımı sunuyor, sağlık ve afiyet diliyorum.”