Beş soruda Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Türkiye

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, son haftalarda yaptığı açıklamalarda sık sık İsrail’de Benyamin Netanyahu hükümetinin Gazze Şeridi’nde insanlığa karşı suç işlediğini iddia ediyor ve uluslararası hukuk önünde hesap vermesi gerektiğini savunuyor.

Merkezi Hollanda’daki Uluslararası Ceza Mahkemesi, uluslararası alanda insanlığa karşı işlenen kabahatlerden sorumlu tek mercii. Bu mahkemenin kapsamını, Ankara’nın Ceza Mahkemesi nezdinde İsrailli yetkililer hakkında şikayetçi olup olamayacağını beş soruda derledik. 

Uluslararası Ceza Mahkemesi ne zaman kuruldu?

UCM’nin temeli, 17 Temmuz 1998’de kabul edilen Roma Statüsü’ne dayanıyor. Roma Statüsü, ilk etapta Birleşmiş Milletlere (BM) üye 60 ülkenin onaylamasının akabinde 1 Temmuz 2002 tarihinde yürürlüğe girdi. Mahkeme Başsavcısı da 16 Haziran 2003 günü Lahey’de yemin ederek misyonuna başladı.

Merkezi Hollanda’nın Lahey kentinde bulunan UCM, savaş suçu, soykırım ve işkence insanlığa karşı işlenen ağır cürümlerle ilgili yargılama yetkisine sahip. Suç işleyen taraf ülke vatandaşları kendi ülkesinde yargılanmıyor ya da gönülsüz ve yetersiz şekilde yargılanıyorsa bu noktada UCM devreye girebiliyor. Prensipte insanlığa karşı suç işlediği kabul edilen bir devlet başkanı, darbeci bir lider ya da bir kamu yöneticisi bu mahkemede hakim karşısına çıkarılabilir. Lakin bu yargılama yetkisi, mahkemeye taraf olan ülkelerin şikayetlerini kapsıyor.

Mahkemeye taraf olan şu an 123 ülke var. Ermenistan 1 Şubat 2024’te UCM’ye katılacak, böylelikle üye sayısı 124’e yükselecek. ABD, Rusya, Çin ve İsrail gibi kimi ülkeler, mahkemeye taraf değil. Bilhassa Beyaz Saray, UCM’ye karşı olumsuz tavrıyla biliniyor. Hatta Washington’ın UCM Başsavcısı ve yetkililerine Afganistan’da Amerikan askerlerinin savaş suçu işlediği savlarını soruşturduğu gerekçesiyle yaptırım kararı almışlığı bile var.ABD ayrıyeten pek çok ülkeyle kendi vatandaşlarını gerekli herhangi bir durumda mahkemeye teslim etmemeleri için ikili özel mutabakatlar imzaladı.

Türkiye de UCM’nin kurucu mukavelesi Roma Statüsü’ne taraf olmayan ülkeler arasında. 

Uluslararası Ceza Mahkemesinin gücü ne kadar?

UCM’nin kozmik bir otorite olması amaçlanmış olsa da kuruluşundan 25 yıl sonra bu argümanın epey gerisinde. Bunun sebebi hareket alanının sınırlı olması. BM’nin 193 üyesinin tamamının mahkemeyi tanımaması ve bir kolluk gücüne sahip olmaması sebebiyle çıkardığı tutuklama buyruklarını kendisi uygulayamıyor. Diğer ülkelerin yardımına muhtaç olan UCM, şimdiye kadar tesirli bir yargılama gücüne sahip olmadı.

Mahkeme örneğin 2023 baharında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin hakkında tutuklama buyruğu çıkarttı.

Rusya’da tutuklanması mümkün olmayan Putin ancak ülkeden ayrılması durumunda diğer devletler tarafından Lahey’e nakledilebilir. Putin’in kendisini tutuklayacak ülkelere zati seyahat etmediği düşünüldüğünde bu tutuklama buyruğunun şu an için sembolik bir karar olduğu söylenebilir.

Uluslararası Ceza Mahkemesinin baktığı davalar hangileriydi?

BBC Türkçe’nin haberine göre, fliyetleri için yıllık 160 milyon dolarlık bütçeye sahip olan UCM, şu ana dek 40 davayı karara bağladı ve 10 kişi hakkında karar verdi. Mahkeme, eski Sudan lideri Ömer el Beşir ile öldürülen Libya Devlet Başkanı Muammer Kaddafi hakkında tutuklama kararı çıkartmıştı.

Atılım Üniversitesi’nden uluslararası ceza hukukçusu Timuçin Köprülü de DW Türkçe’ye yaptığı değerlendirmede, mahkemenin aslında büyük umutlarla kurulduğunu lakin kısa vakitte birçok taraf devlette hayal kırıklığı yarattığını dile getiriyor. Bilhassa Afrika ülkelerinin mahkemeye yönelik reaksiyonları olduğunu kaydeden Köprülü, ABD’nin Roma Statüsü’nü önce onayladığını, akabinde da imzasını çektiğini anımsatıyor. Köprülü, İsrail’in de aynı adımı attığına dikkat çekiyor.

Uluslararası ceza hukukçusuna göre, mahkemenin kurumsal bir polis teşkilatının olmaması en önemli sıkıntılarından biri. “Yakalama buyruğu çıkan şahısların UCM önüne çıkartılmasında problemler yaşanıyor. Taraf devletlerin kimileri buyrukları yerine getirmekte gönülsüz davranıp mahkeme ile iş birliği yapmıyor. El Beşir hakkındaki yakalama buyruğunun yerine getirilmemesi bu hususta iyi bir örnek” diyor.

Netanyahu hakim karşısına çıkartılabilir mi?

ABD ve Avrupa Birliği’nin (AB) birçok ülkesi Filistin’i devlet olarak tanımıyor. Fakat Filistin 2012 yılında Birleşmiş Milletlere gözlemci olarak dahil edilmiş, 2015 yılında da UCM’ye üye olmuştu. İsrail, Roma Statüsüne taraf olmasa da Filistin Özerk İdaresi’nin UCM’ye üye olması uluslararası mahkemeye yargılama yetkisini tanıyor.

UCM Başsavcısı Karim Khan, 17 Kasım’da CNN International‘a yaptığı açıklamada, UCM’nin taraf bir ülkenin vatandaşlarına karşı işlenen suçlar üzerinde yargılama yetkisine sahip olduğunu söylemişti.

İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu ve ülkenin diğer yetkililerinin UCM’de savaş suçu argümanıyla yargılanması için çok sayıda dilekçe verilmiş durumda. Devlet seviyesinde yapılan müracaatlar da mevcut. Güney Afrika, Bolivya, Bangladeş, Komorlar Devleti ve Cibuti, başvuran devletlerden. Bu ülkeler, Tel Aviv idaresinin ataklarının Roma Statüsü cürümleri kapsamına girebilecek eylemleri kapsadığını savunuyor. İstek Türmen, “UCM, kurulduktan sonra işlenen suçlara bakıyor. Netanyahu da yargılanabilir” tabirini kullanıyor.

Hamas’ın 7 Ekim’deki hücumunda hayatını kaybeden dokuz İsrail vatandaşının aileleri de UCM’ye şikâyette bulunmuştu.

Türkiye resmi olarak davacı olabilir mi?

Türkiye, Avrupa Kurulu’na üye 46 ülke arasında Roma Statüsü’ne taraf olmayan tek ülke. Ankara’nın Roma Statüsü’nü imzalamamasının sebebi olarak ise PKK ile yaşanan çatışmalar münasebet gösteriliyordu. Halbuki Erdoğan, Başbakan olduğu 2004 yılında Fransa’nın Strasbourg kentinde bir konuşma yapmış ve “Türkiye’nin Roma Statüsü’nü onaylayarak UCM’ye taraf olacağını ilan ediyorum” diyerek Avrupa Kurulu Parlamenterler Meclisi üyelerine bir vtte bulunmuştu. fakat bu sözlerin üzerinden tam 19 yıl geçti ve Türkiye, UCM’ye taraf olma yolunda herhangi bir teşebbüste bulunmadı. Bu nedenle Türkiye’nin, devlet olarak İsrail’den davacı olması mümkün gözükmüyor. Fakat Ankara, direkt davacı olamasa bile UCM Başsavcılığına ihbarda bulunabiliyor.

İktidara yakın İstanbul 2 No.lu Baro’dan bir heyet, savaş suçu işlediği belirtilen İsrailli şüphelilerin cezalandırılması için UCM’ye başvurmuştu. Türkiye Barolar Birliği de aynı bir müracaat yaptı.

Akademisyen Köprülü, Anayasa’ya 2004’te eklenen bir unsurda UCM’den bahsedildiğini aktarıyor. fakat bu unsurun, yargılama yetkisinin tanınmasını sağlamadığını ifade ediyor. “Türkiye, savcılığa soruşturma talebinde resmen bulunamasa da işlenen kabahatlerle ilgili bir beyanda bulunabilir ve kanıt gönderebilir” diyen Köprülü, aslında bir soruşturma yürütüldüğünü, Türkiye’nin vereceği bilgilerin de bir katkı olabileceğini söylüyor.

AİHM eski yargıcı İstek Türmen de UCM’nin devletleri değil, şahısları yargılayabileceğini söylüyor. Türmen, “Bu nedenle ‘İsrail yargılansın’ diye bir şey söylediği söz edilen değil” diyor ve ekliyor:

“Taraf olmadığı için de Türkiye’nin yapabileceği pek bir şey yok. Savcıya şikâyette bulunanlar var. 4-5 devlet şikâyette bulundu mesela. Türkiye, bunlar arasında da yok, bu türlü bir şey yapmadı. Yani bu sözlerin değeri harbiyesi yok.”

Türkiye’de UCM, daha önce İsrail askerlerinin 2010’da Mavi Marmara gemisine düzenlediği saldırıyı “kovuşturmayacağını” açıklamasıyla gündeme gelmişti. Dosya, Türkiye’de iki ülke arasında yapılan anlaşma gerekçesiyle kapatılmıştı. İsrail askerleri, 31 Mayıs 2010’da Filistin’e hareket eden Mavi Marmara’ya uluslararası sularda saldırı düzenlenmişti. Taarruzda 9 Türk vatandaşı hayatını kaybetmiş, 50’den fazla kişi de yaralanmıştı.