Carnegie raporu: Muhalefetin dış siyaset vizyonu

Saygın niyet kuruluşlarından Carnegie Uluslararası Barış Vakfı, yeni raporunda, Türkiye’de bir iktidar değişikliği olması durumunda dış siyasette yaşanması beklenen değişimi mercek altına aldı. 

Alper Coşkun ve Sinan Ülgen’in, muhalefetteki CHP, İYİ Parti, DEVA, Gelecek Partisi ve HDP’nin dış siyaset sözcüleriyle görüşerek kaleme aldıkları tahlil, bu partilerin dış siyaset vizyonları konusunda bugüne kadar kamuoyu ile paylaşmadıkları bilgiler, çarpıcı tespit ve öngörüler içeriyor. 

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın popülaritesinde tansiyona olduğuna, muhalefetin potansiyel cumhurbaşkanı adaylarının kamuoyu yoklamalarında önde göründüğüne dikkat çekilen tahlilde, bunun siyasi değişim mümkünlüğünü artırdığına işaret edildi. 

“Olası bir liderlik ve hükümet değişikliği, yirmi yıllık AK Parti iktidarından sonra Türkiye ve dış siyaseti için çok önemli sonuçlar doğuracaktır” denilen tahlilde, muhalefet partilerinin dış siyaset ile ilgili ortak tavırlarına ilişkin de enteresan tespitler aktarıldı.  

Türkiye’nin dünyadaki yeri konusunda mutabakat var

Raporu hazırlayanlardan dış siyaset uzmanı, emekli büyükelçi Alper Coşkun, hala Carnegie Uluslararası Barış Vakfı’nın Avrupa Programı bünyesindeki Türkiye ve Dünya Projesi yöneticisi olarak görev yapıyor.

“Batı aidiyeti Türkiye’nin bir nevi ana omurgası”

“Muhalefet temsilcileri son yıllarda ‘Türkiye nerede duruyor, nereye gitmektedir, istikametini değiştiriyor mu?’ şeklinde sıklıkla gördüğümüz tartışmaları bertaraf etme gereksinimini vurguladılar” diyen Coşkun, görüştükleri bütün muhalefet parti temsilcilerinin Türkiye’nin uluslararası sistemde kendisini nasıl konumlandırması gerektiği konusunda mutabık olduklarını söyledi. 

“Hepsi, cumhuriyetin kuruluşundan itibaren Türkiye’ye istikamet veren temel parametrelerin değerini vurguladılar. Türkiye’nin global dünya tertibinde, özgürlükten, demokrasiden, temel insan haklarından yana bir tabanda yer bulması gerektiğini söylediler” diyen Coşkun, şöyle devam etti:

“Bu yeri, Türkiye’nin bir birçoklarının kurucularından olduğu Batı kurumlarıyla ilişkileri de dahil olmak üzere, Türkiye’nin bir nevi ana omurgası olarak tasvir ettiler. Türkiye doğuya mı yoksa batıya mı ait tartışmalarını bir kenara bırakarak, Türkiye’nin Batılı müttefikleriyle, Batı devletleriyle benzer dünya görüşüne sahip olduğunu ama bunun hiç bir şekilde Rusya, Çin ya da Ortadoğu coğrafyasındaki ülkelerle ilişkileri kıymetine kurgulanmaması gerektiğini vurguladılar.”

Reformlarla Batı konumlanması güçlendirilecek

Muhalefet partilerinin süratli ve kapsamlı bir demokratik ıslahat sürecine ihtiyaç duyulduğuna dikkat çektiklerini aktaran Alper Coşkun, bunun Türkiye’nin kendisini Batı’da konumlandırmasını güçlendirecek tamamlayıcı bir adım olarak görüldüğünü söyledi.

Çoşkun, “İçerideki demokratikleşme ıslahatının dış siyasete elbet bir yansıması var. Zira kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve ifade özgürlüğü pek çok alanda gerçekleştirilecek ıslahatların hem Türkiye’nin nasıl algılandığına hem de mensubu olduğu Avrupa Kurulu gibi batılı kurumlarla münasebetlerine yansımaları olacak. Demokratikleşme yeniden AB ile ilişkileri bakımından da Türkiye’nin anlatabileceği güçlü bir öykü tabanı teşkil ediyor” dedi. 

Agresif adımlar yerine diplomasi

Muhalefet partilerinin mutabık oldukları bir diğer çok önemli mevzuyu da “diplomasinin güçlendirilmesi” maksadı oluşturuyor. 

“Muhalefet partileri, bıçak kemiğe dayandığında, mecburî olması durumunda, Türkiye’nin haklı menfaatlerini, güç kullanımıyla savunmak gerektiğini teslim ediyorlar. Fakat mevcut iktidarın bunu bir başlangıç noktası gibi takdim etme eğiliminde bulunduğunu söyleyerek bunun değişmesi gerektiğini kaydediyorlar.”

Devlet aklını yeniden işler hale getirmek 

Muhalefet partilerinin dış siyaset konusunda ortak tenkitlerinden biri de cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle birlikte kurumların erozyona uğraması, Dışişleri Bakanlığı’nın karar alma sürecinde bir istikrar ögesi olarak yer almaması.

Muhalefet temsilcileri, dış siyasette kararların artık kurumsal yerde stratejik ve uzun erimli gayelere göre alınmadığını, Erdoğan’ın şahsî tercih ve fikirlerine göre, anlık kararlarla hal bulabildiğine işaret ettiler. 

Temsilciler ayrıyeten, dış siyasetin iç siyasette puan toplamak için araçsallaştırılmaması gerektiğini vurguladılar.

“Bize, cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin bakanlıkları tali pozisyona indirgediğini, devlet aklının işlemesine fırsat kılan yapının bir nevi ortadan kalktığını söylediler. Parlamenter sisteme yeniden geçişle dış siyasetin icra edilişini yeniden bakanlıkları ve dışişleri bakanlığını öncü pozisyona getirerek değiştirmenin değerini vurguladılar.”

Carnegie Uluslararası Barış Vakfı’nın tahlilinde, muhalefet partilerinin Türkiye’nin en çok önemli dış siyaset başlıklarına ilişkin tavırları da mercek altına alındı. 

En temel dış siyaset başlıkları için ne diyorlar?

HDP dışındaki muhalefet partileri Türkiye’nin NATO kimliğinin yeniden güçlendirilmesi gerektiğini söylerken, ülkenin temel yönelimi hakkında tereddüt uyandıracak çelişkili telaffuz ve tasarruflardan sakınılması gereksinimine değindiler. Bu çerçevede, Erdoğan’ın gündeme getirdiği, Türkiye’nin Şanghay İşbirliği Örgütüne üyeliği muhtemelliğine dair sözlerini eleştirenler oldu.

Muhalefet partilerinin dış siyaset uzmanları, AB ile dış siyasette işbirliğinin güçlendirilmesine destek ifade ederken, Türkiye’nin AB’ye tam üyelik maksadının korunması gerektiğini vurguladılar. Sırf İYİ Parti’nin dış siyaset sözcüsü, Türkiye’nin çıkarlarıyla örtüşmesi halinde AB ile üyelik dışında öteki işbirliği alternatiflerinin de görüşülebileceğini dile getirdi. 

Türkiye-ABD alakalarının son yıllarda kötüleştiği, hem seçmenlerde hem de siyasi partilerde ABD ile ilgili algının olumsuz olduğuna vurgu yapılan tahlilde, şu sözlere yer verildi: “Muhalefet partisi temsilcileri Türkiye’nin ABD ile ikili ilgilerinin ehemmiyeti ve yeniden canlandırılması gerektiği konusunda hemfikir. Hepsi, iki ülke arasındaki inancın erozyona uğramış olmasının önemli bir sorun olduğuna işaret ederek bu eğilimin aksine çevrilmesi gerektiğinin altını çizdi.”

Muhalefet partilerinin temsilcileri ayrıyeten, Rusya ve Çin ile aksilikten uzak bir şekilde münasebetlerin sürdürülmesini desteklerken, Rusya konusunda istikrar siyasetinin kıymetini ifade ettiler, fakat Rusya ile ekonomik bağların tek taraflı bağımlılık yaratacak şekilde derinleştirilmesine karşı olduklarını aktardılar.

Yöntem ve telaffuzda değişim mesajı

Alper Coşkun, ortaya çıkan bu tablonun Türkiye’nin çok istikametli çıkarlarını gözeten, yelpazesi geniş dış siyaset çizgisinde devamlılık şeklinde yorumlanabileceğini söyledi. 

Türkiye’de bir iktidar değişikliği yaşanması durumunda Yunanistan ile ilişkiler, Ege sıkıntıları, Kıbrıs sorunu, Doğu Akdeniz başlıklarda Türkiye’nin klasik çizgisinde de çok büyük farklılıklar olması beklenmiyor. 

Alper Coşkun, görüştükleri siyasi parti temsilcilerinin daha çok metot ve telaffuz konusunda bir değişikliğin işaretini verdiklerini aktarırken, “Bu nasıl tezahür eder söylemek zor şimdidenörneğin Yunanistan ile Ege Adaları’nın silahsızlandırılmış statüsü bakımından yaşanan tansiyonda Türkiye bilinen tabanda itirazını sürdürecektir lakin en üst seviyede ‘Bir gece birdenbire gelebiliriz’ demeyeceklerdir diye tahmin ediyorum” dedi. 

Suriye için nasıl bir yol haritası öngörülüyor? 

Muhalefet partileri, Suriye rejimi ile diyaloga girilmesi ve Türkiye’nin desteklediği Suriyeli kümelerin silahsızlandırılması gerektiği konusunda mutabık.

HDP dışındaki partiler, Türkiye’nin Suriye’nin kuzeyindeki askeri varlığını sürdürmesi, mevcut şartlarda, Türkiye’nin tehdit algıları giderilmediği surece, askerlerin çekilmemesi gerektiği görüşünde.

Rapora göre HDP dışındaki muhalefet partileri, PYD ve YPG’nin Suriye’deki varlığını ve faaliyetlerini, Türkiye’nin ulusal güvenlik çıkarlarını tehlikeye sokan, önemli bir kaygı kaynağı olarak görüyor.

PYD sorunu ise tartışmalı bir bahis oluşturuyor. HDP, PYD ile diyaloga güçlü destek verirken, İYİ Parti ve Gelecek Partisi buna itiraz ediyor. CHP ise Türkiye’nin daha önce yaptığı, PYD ile diyalog kurmanın faydalı olabileceği görüşünde. 

Eleştirilerin odağındaki AKP politikaları

Raporun en dikkat çeken kısımlarından biri de, muhalefet partilerinin AKP iktidarının izlediği dış siyasete tenkitlerinin tahlil edildiği kısım. 

Türkiye’nin diğer ülkelerin içişlerine müdahale etmesi, iç siyasi ihtilaflarında taraf olması, Türk dış siyasetinin partizan, ideoloji güdümlü, mezhepsel bir görünüm alması, muhalefet partilerinin temsilcileri tarafından ağır sonuçlar doğuran, önemli yanılgılar olarak sıralanıyor.

AK Parti’nin İslamcı partiler aracılığıyla bölgesel bir hegemonya kurma anlayışının Türkiye’nin dış siyasetine zarar verdiğini dile getiren muhalefet temsilcileri, bunun başarısızlıkla sonuçlandığının da altını çizdiler. 

“Tutarlılık inandırıcılık bakımından çok önemli bir meziyet”

Muhalefet partilerinin bu tenkitlerini ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın son olarak Katar’da Mısır Cumhurbaşkanı Sisi ile el sıkışmasının yarattığı yol açtığı tartışmaları yorumlayan Coşkun, “Ne yazık ki Türkiye, dış siyasette deneme yanılmanın maliyetini görmüş durumda” dedi.

Dış siyasette konjonktürel sapmalar olabileceğini, bunun ABD dahil, birçok ülkede görüldüğünü söyleyen Coşkun, “Ancak ben tutarlılığın çok çok önemli bir meziyet olduğuna inanıyorum. Türkiye’nin uluslararası arenadaki yükünü ve inanılırlığını koruması  bakımından bu son derece önemli. Ülkenin caydırıcılığı bakımından da o denli. Türkiye bir şey söyledi mi bundan sapma olmayacağı konusunda karşıda hiçbir tereddüt yaratılmamalı. Şayet devamlı sapma yapan bir ülkeyseniz, en kritik periyotta söylediklerinizin ciddiye alınmama riski vardır” görüşünü kaydetti. 

Batı’da artan İslamofobinin sorumlusu AKP mi?

Muhalefetin AKP siyasetlerine yönelik tenkitleri ile ilgili olarak Carnegie raporunda yer alan bir diğer dikkat cazibeli kısım, raporun “İdeolojik ve Partizan Dış Politika” başlığı altında yer alıyor. 

AKP, dini motifleri öne çıkaran dış siyaset teşebbüsleriyle muhalefet temsilcileri tarafından eleştiriliyor. Bunun İslam tersi çevrelerce istismar edildiğini ve olumsuz sonuç doğurduğunu düşünüyorlar. benzer şekilde, MHP’nin öncülüğündeki Dava Ocakları ile ilintili kimi hareketlerin Türk toplumuna yönelik reaksiyonlara taban hazırladığını, bu gibi ideolojik yaklaşımların Türk diasporası üzerindeki baskıların artması sonucunu yarattığını belirtiyorlar.

Alper Coşkun da AKP döneminde, yurtdışındaki Türk seçmen kitlesinin adeta bir gövde gösterisi şeklinde mobilize etme uğraşının bir kusur olduğu görüşünde. Bu husustaki değerlendirmesini sorduğumuz Coşkun, şunları kaydetti:

“AKP’nin bu kitleleri stadyumlarda toplayarak gövde gösterisinde bulunma eforu, muhatap ülkelerde kendi sosyal dokularında ‘Ankara’nın yönlendirebileceği bir dinamiğin yaratılma çabası’ olarak algılandı. Bunun sonucunda bu ülkeler önlemlere, kısıtlamalara başvurdular. Ne yazık ki bir kırılma yaşandı. Ayrıyeten bu gelişmeler, Almanya ve Fransa aynıi ülkelerde yaşayan ve bu toplumlarla Türkiye arasında köprü oluşturmaları hedeflenen Türk vatandaşları ile ilgili algıları da çok olumsuz etkiledi. Türkiye’deki siyasalların ileride, Avrupa’da yaşayan Türk vatandaşlarının anavatan ile bağlantılarını, dini motifleri ön plana çıkarmadan, siyaset ve partizan olmayan, sağduyulu bir tabanda ilerletmesi, anavatanlarına bağlılıklarını bu anlayışla muhafazaya uğraş göstermeleri gerekecek.” 

Muhalefet başkanlarına “tuzağa düştüler” eleştirisi

Carnegie’nin 39 sayfalık tahlilin son kısmında, seçimlerle birlikte bir siyasi değişim yaşanması halinde Türkiye’nin dış siyasetinin çok önemli bir dönüşüme sahne olacağına vurgu yapılmakla birlikte, birtakım hususlarda soru işaretleri bulunduğuna dikkat çekiliyor. 

Analizin, partilerin dış siyaset sözcüleri ile yürütülen söyleşilere dayanılarak yapıldığı, tabiatıyla esas belirleyici öğenin parti başkanlarının dış siyaset hususlarıyla ilgili tercih ve uygulamalarının olacağı, bu hususta ise bu basamakta kâfi açıklık bulunmadığı belirtiliyor.

Ana muhalefet lideri CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu ve muhalefetteki en büyük ikinci parti olan İYİ Parti lideri Meral Akşener’in dış siyaset hususlarında derinlemesine şahsi tecrübeleri olmadığına, dış siyaset konusunda Avrupalı yahut uluslararası muhataplarıyla görüşmek üzere nadiren yurtdışına çıkmış olduklarına da dikkat çekilirken, “Dolayısıyla uluslararası sorunlara ilişkin tavırları da uluslararası seviyede büyük ölçüde bilinmemektedir” görüşü kaydedildi.

Ayrıca muhalefet başkanları, AKP hükümetinin dış siyasete ilişkin aldatıcı, hasmane telaffuzlarına meydan okuma yüreğini göstermemekle eleştirilirken, “Gerçek şu ki, bu zehirleyici dönüşümün gerçekleşmiş olmasında muhalefet başkanlarının de sorumluluğu var… Aşırı milliyetçilik ve Batı şüpheciliği tuzağına düştüler” denildi. 

Toplumdaki dönüşüm hareket alanını kısıtlayabilir

Rusya’dan S-400’lerin satın alınması kararına karşı çıkmayan muhalefetin, AKP hükümetinin içeride temel özgürlükleri erozyona uğratmak, dış siyasette da Rusya ile yakınlaşmak için, Türkiye’yi Batı ve bedelleriyle hengameli bir bölgesel güç olarak resmetmesine de itiraz etmediği hatırlatıldı. 

Bunun bedelinin ağır olduğu, bu sürecin Türk halkını, dış dünyaya karşı derin kuşku duyan bir topluma dönüştürdüğü vurgulanarak, şu değerlendirme aktarıldı:

“Bu nedenle, siyasi değişim gerçekleşse bile, yeni hükümetin inşa edilmiş bu yapay düşmanlık ortamında faaliyet göstermesi gerekecek ve bu durum muhtemelen dış siyasete yeniden taraf verme konusundaki hareket özgürlüğü kısıtlayacak.”