Cep telefonları depremi önceden haber verebilir mi?

Tom Ough
BBC Future
Cep telefonuyla yapılan ilk sesli görüşmenin 50. yılında cebimizde taşıdığımız teknoloji, dünyanın en büyük zelzele algılama sisteminin yaratılmasına yardımcı olabilir mi? 25 Ekim 2022’de Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) California Körfez Bölgesi’nde 5,1 büyüklüğünde bir zelzele meydana geldi.
Bölge genelinde zelzelesi hissedenler ABD Jeoloji Araştırmaları kurumuna (USGS) bildirim yağdırmıştı. Herhangi bir hasar yoktu lakin zelzele bir öbür açıdan kıymetliydi: Bölgedeki birçok kişinin cep telefonlarına sarsıntı başlamadan önce ikaz gitmişti. Daha da değerlisi, bu telefonların birçoğu zelzelenin tespit edilmesine de yardımcı oldu. Google, sarsıntı sarsıntıları başlamadan birkaç saniye önce kullanıcılara bildirim gönderen bir erken ihtar sistemi geliştirmek için USGS ve California’daki kimi üniversitelerdeki akademisyenlerle birlikte çalışıyor. Birkaç saniye kısa bir ikaz penceresi olsa da zelzeleye maruz kalanların bir masanın ya da sıranın altına saklanması için kâfi olabilir. Bunun yanında trenleri yavaşlatmak, uçakların kalkışını ya da inişini durdurmak ve arabaların köprülere ya da tünellere girmesini engellemek için kâfi zaman sağlayabilir. Bu türlü bir sistemin bu nedenle daha güçlü sarsıntılarda hayat kurtarabileceği düşünülüyor. ShakeAlert sistemi iki kaynaktan gelen bilgileri kullanıyor. Sistem, USGS, California Teknoloji Enstitüsü ve California Berkeley Üniversitesi ile eyalet idaresinin eyalet genelinde kurduğu 700 sismometreden (yer sarsıntılarını tespit eden cihazlar) oluşan bir ağı kullanıyor. ABD’nin Oregon ve Washington eyaletlerindeki sismometreler de ShakeAlert olarak bilinen erken ihtar sistemini besliyor. Ancak Google, insanların telefonlarını kullanarak dünyanın en büyük zelzele algılama ağını da oluşturmak istiyor. Google’ın Android işletim sistemiyle çalışan akıllı telefonların birçoklarında, telefonun hareket ettiğini algılayan ivmeölçerler bulunuyor. Bunlar genel olarak telefonun çevrildiğini algılaması ve dikeyden yatay moda geçmesini sağlamak için kullanılıyor. Ayrıyeten Google’ın telefonlarında kurulu gelen fitness uygulamasındaki adım sayımı özelliğinde de bundan faydalanılıyor.
Sistem, binlerce hatta milyonlarca diğer Android telefondan gelen bilgileri birleştiriyor.
  Ancak bu sensörler şaşırtan derecede hassas oldukları için küçük bir sismometre aynıi davranabiliyor.

Google, aygıtlarının bir sarsıntının Birincil (P) dalgalarının titreşimlerini alması durumunda, kullanıcıların telefonlarının otomatik olarak Android Zelzele İhtar Sistemine bilgi göndermesine izin veren bir fonksiyon tanıttı. Sistem, binlerce hatta milyonlarca öbür telefondan gelen bilgileri birleştirerek, bir sarsıntının olup olmadığını ve nerede olduğunu hesaplayabiliyor. Daha sonra sismik dalgaların ulaşması mümkün görülen bölgedeki telefonlara ikaz göndererek erken ihtar verebiliyor. Radyo sinyalleri sismik dalgalardan daha süratli hareket ettiğinden, ikazlar merkez üssünden uzaktaki alanlara sarsıntı başlamadan önce gönderilebilir. Android’de yazılım mühendisi Marc Stogaitis bunu şöyle açıklıyor: “Aslında ışık suratını (bu kabaca bir telefondan yayılan sinyallerin seyahat hızıdır) zelzele süratiyle yarıştırıyoruz. Ve şanslıyız ki ışık çok daha hızlı!”
Birkaç saniye araçların köprü yahut tünellere girmesini önlemek için kâfi olabilir.
  Verilerin çoğu kitle kaynaklı olarak sağlandığında teknolojinin pahalı sismometre ağlarının olmadığı erişimi güç alanlarda zelzeleleri tespit etme mümkünlüğünü güçlendirdiği savunuluyor. Bu, dünyanın daha fakir bölgelerinde erken zelzele uyarısı verme mümkünlüğünü artırabilir. Google mühendisleri Ekim 2022’de, San Francisco Körfez Bölgesi’ndeki telefonların, sismik dalgalar merkez üssünden dışarı doğru hareket ederken zelzele algılama sinyallerini yakaladığına şahit oldu. Sistem şimdi bu sarsıntıları düzenli olarak topluyor. Son olarak, 4 Nisan 2023’te California, Tres Pinos yakınlarında meydana gelen 4,5 büyüklüğündeki bir zelzele ShakeAlert sistemi tarafından tespit edildi ve bölgedekilerin cep telefonlarına mesaj gönderilmesini tetikledi. Günde ortalama 100 kadar küçük sarsıntının yaşandığı California’da sarsıntıların çoğu hissedilmiyor. Bununla birlikte, yılda büyüklüğü 4’ün üzerinde yaklaşık 15-20 adet sarsıntı yaşanıyor. Dünya genelinde kullanımda olduğu tahmin edilen 16 milyar cep telefonundan üç milyardan fazlası Android tabanlı. Zelzele İkaz Sistemi şimdi zelzelelerin görüldüğü 90’dan fazla ülkede mevcut. Ancak, bilhassa az sayıda telefon kullanıcısının bulunduğu bölgelerde; denizde meydana gelen ve tsunamileri tetikleyebilecek sarsıntılarda sistemin kullanımı sınırlı olabiliyor. Birkaç saniye öncesinde ihtar verilmesine yardımcı olsa da, sarsıntıları gerçekleşmeden önce tahmin etmek, çok önemli bir zorluk olmaya devam ediyor.