Devlet feminizmi kavramı

Doç. Dr. Fatma Fulya Zirve, İstanbul Aydın Üniversitesi, Türkiye*
Prof. Dr. ç, Linnaeus Üniversitesi, İsveç

Devlet feminizmi kavramı, teorik literatürde farklı hallerde tahlil edilmiştir. Post-endüstriyel ülkelerdeki devlet feminizmi tecrübesinin önde gelen teorisyenlerinden Amy Mazur ve Dorothy McBride, devlet feminizmi teorisinin kurulduğundan beri üç etaptan geçtiğini tartışırlar (Mazur & McBride, 2007). İlk aşama 1980’lerde Helga Hernes İskandinav bağlamında devlet feminizmi kavramını geliştirdiğinde başlar. Hernes devlet feminizmini kısmen bayanların taleplerine cevap olarak, genel, sosyal ve ekonomik meselelere tahlil bulmak için tasarlanmış “toplumsal cinsiyet/kadın problemleri odaklı bir dizi devlet faaliyeti” olarak tanımlamıştır. Hernes, devlet feminizmini yalnızca devlet tarafından gerçekleştirilen eylemler olarak görmüyor. Ona göre bu kavram, ayrıyeten tabandan (kadınlar ve daha genel olarak toplum) gelen isteklerle, tavan (devlet) arasındaki etkileşimin yahut süreçlerin çıktısıdır (Hernes, 1987). Batı Almanya’da da bir grup akademisyen bu etapta devlet feminizmi kavramıyla çalıştı; fakat bu sefer onu olumsuz bir şekilde Komünist Parti’nin Doğu Avrupa’da ve Sovyetlerde bayanlara, denetim edici ve gündemlerine el koyucu yaklaşımını ifade etmek için kullandılar (Mazur & McBride, 2007).

Devlet feminizmi teriminin gelişiminin ikinci aşamasında iki araştırma objesi, merkezi hale geldi: İlk olarak Avustralya’da geliştirilen ve devlet kurumları içinde faaliyet gösterme potansiyeli olan feminist aktörleri ifade eden “femokratlar” kavramı gündeme geldi (Mazur & McBride, 2007). İkinci çok önemli öğe yahut araştırma objesi de Avustralya’da ortaya çıkan ve BM siyasetlerinin tesiri nedeniyle tanınan olan Bayan Siyaset Ajansları (KPA) oldu. Mazur ve McBride hem birinci basamakta Kuzeyden gelen çalışmaların hem de ikinci etapta Avustralya’dan gelen araştırmaların devletin daha pozitif bir fotoğrafını çizdiğini tartışırlar.

Devlet feminizmi kavramının batı-dışı bağlamlara uygulanması da bu evrededir. Örneğin, “otoriter rejimler hakkındaki kimi araştırmalar, devlet feminizmini erkek seçkinler tarafından sıklıkla geniş temelli hareketlerle ilgisi olmayan bayan başkanların yardımıyla, bayanların yardımını kazanmak için geliştirilen siyasetler ve yapıları tarif etmek için kullandılar. Bu türlü siyasetlerin bilhassa siyasi değişim anlarında -devrim, askeri darbe- kısa vadede bayanların statüsünü ilerletebileceği, otoriter liderler denetimi sıkılaştırdıkça, haklar ve faydaların daha az çok önemli hale geleceği yahut toptan kaybolacağını tartıştılar” (Mazur & McBride, 2007).

İkinci kademenin bir kesimi da, 14 ülkeden KPA’ların incelendiği vaka tahlillerini içeren Comparative State Feminism başlıklı çok önemli yayındır. Bu çalışmanın sınırlılıkları 1995’te kimi araştırmacıları Toplumsal Cinsiyet, Siyaset ve Devlet Araştırma Ağı’nı (RNGS) kurmaya yöneltti. RNGS, kendini Batı post-endüstriyel demokrasilerinde tecrübelenen devlet feminizmi tecrübesiyle kısıtlar. Bu bağlamda devlet feminizmi KPA’ların bayan hareketleriyle ittifak oluşturma ve onlara siyaset arenalarında erişim ve maksatlarını başarmada yardım etme derecesi bakımından tanımlanmaktadır (McBride & Mazur, 2012: s. 5). RNGS Ağı devlet feminizmi araştırmasında üçüncü kademeyi oluşturur. Yani devlet feminizmi teorisindeki son gelişmelere göre, bayan hareketleri ve bayan siyaset ajansları, devlet siyasetlerini etkilediği sürece devlet feminizmi elde ederiz. Bayan hareketleri terimi, bayanların çeşitli örgütlü aktivizm biçimlerine gönderme yaparken Bayan Siyaset Ajansları ise, bayan hareketleri tarafından oluşturulan talep ve tekliflere yanıt vermek üzere kurulmuş resmi kurumlara gönderme yapmaktadır. Bayan siyaset ajanslarının siyasi güce ve feminist amaçların ulaşılabileceği arenalara erişimi varken, bayan hareketlerinin ise siyaset ajanslarına bayan çıkarları hakkında bilgi sağlamaları gerekir (Lovenduski, 2008: s. 174–175).

Post-endüstriyel ülkeler kaynaklı devlet feminizmi literatüründe birçok araştırmacı tarafından McBride ve Mazur’un üstte sunulan devlet feminizmi tarifi temel alınmıştır. Lakin bayan hareketlerini ve bayan hareketlerinin bayanların siyaset ajanslarıyla ittifakını “devlet feminizmi” teriminin içine dâhil etmek sıkıntılı bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım temel alındığında, örneğin, bayan haklarını teşvik eden, biri McBride ve Mazur’un tarifine uyan şekilde KPA ve bayan hareketi ittifakıyla oluşturulmuş, bir başkası de bu türlü bir ittifaktan kaynaklanmayan iki hükümet siyasetinin ikisi de bayan haklarını teşvik etse de yeniden de farklı şekilde sınıflandırılabilir. Bu siyasetlerden bir tanesi bayan haklarını teşvik etmede başkasından daha fazla işe yarasa bile, şayet bayan hareketinin taleplerinden türemediyse devlet feminizmi olarak sınıflandırılmayabilir. Diğer taraftan, bayan haklarını teşvik etmede daha az işe yarayan diğer siyaset, şayet McBride ve Mazur’un daha sonra gelen tarifinin gerektirdiği şekilde oluşturulduysa devlet feminizmi olarak sınıflandırılabilir. Bu durum, McBride ve Mazur’un tarifinde devlet feminizminin manası hakkındaki kavramsal bir sorunun, devlet feminizminin nasıl oluştuğu yahut nasıl meydana gelmesi gerektiği hakkındaki nedensel soruyla karıştırılmasından kaynaklanmaktadır.

Joni Lovenduski tarafından öne sürülen devlet feminizmi yaklaşımında ise devlet feminizmi, “kadın hareketinin taleplerinin devlet içinde savunulması” olarak tanımlanır. Bu yaklaşımda bayan siyaset ajansları devlet feminizmine araçsal değerdedir.

Burada bayan siyaset ajanslarının araçsal kıymette olmasından kastedilen, bunların devlet feminizminin gerekli bir öğesi olmaması ama feminist maksatları devlet içinden ilerletme ve gündemi belirleme imkânı sunmalarıdır (Lovenduski, 2005: s. 4). Burada vurgu, bayan hareketlerinde de değildir; bayan hareketlerinin taleplerinin savunulmasındadır. Yani bu tanıma göre, devlet feminizmi argümanları prensip olarak bayan hareketi dışındakiler tarafından da savunulabilir.

Ayrıca Lovenduski’ye göre devlet feminizmi yalnızca bayan hakları yahut çıkarlarını ilerleten kanunlar yahut siyasetler olarak düşünülmek zorunda değildir. Bunun yerine mesele, süregiden bir tartışmayı cinsiyetlendirmek de olabilir.

İster kürtaj, ister eşit işe eşit ücret, ister seks personelliği, ister siyasi temsil olsun, bir siyaset tartışması toplumsal cinsiyet açısından çerçevelendiğinde, bayan ve erkeklerin sosyal statüsüne odaklanarak yürütülecektir: “Böylece cinsiyetlenmiş tartışmalar, sorunun ve önerilen tahlillerin bayanları erkeklere göre nasıl etkileyeceği hakkındaki fikirlerle çerçevelenmiş politik tartışmalar olarak tarif edilebilir.” (Lovenduski, 2005: s. 7). Yani “[b]ir bayan hareketi stratejisi, siyaset içeriği ve çıktısını etkilemek için tartışmayı çerçevelemektir. Maksat, tartışmayı bayanların statüsünü ilerletecek şekilde çerçevelemektir.” (Lovenduski, 2005: s. 8). Bir siyaset tartışmasını cinsiyetlendirme, bir devlet feminizmi söylemi olarak düşünülebilir. Belli bir tartışmayı olumlu feminist mefkureler açısından cinsiyetlendirmede de bağımsız gazeteciler, editörler, akademisyenler, entelektüeller, kurgu yazarları ve kamu fikrini etkileyebilecek kapasite ve fırsata sahip diğer şahıslar de feminist aktivistler kadar tesirli olabilir.

Mazur ve McBride’ın, bayan hareketlerinin faaliyetlerini devlet feminizmi kavramına merkezi tutması, tüm bayan hareketlerinin feminist olmadığı gerçeğini ihmal ettiğinden eleştirildi. Celia Valiente’nin işaret ettiği gibi “feminist hareket bayan hareketiyle eş manalı değildir” (Valiente, 2007: s. 531). Ayrıyeten Batılı olmayan bağlamlara baktığımızda “feminist liderlik, tesirli bayan siyaset makinalarının etkinliği için gerekli değildir”. Bunun yerine “feminist harekete geçmişte katılmamışfakat siyasi dünya hakkında yahut bürokrasi hakkında derin bilgisi olan ve siyasi sınıf ve bürokratik seçkinle şahsî bağları olan kadınlar”ın maharetleri, “feminist ıslahatları ilerletmek için son derece yararlı” olmuştur (Valiente, 2007: s. 534-535). Valiente’nin eleştirisi devlet feminizminin feminist olmayan bayan hareketlerinin eylemlerinin bir sonucu olabileceğini göstermektedir.

Diğer taraftan, bu durumun aykırısı bir genellemenin doğru olduğunu da varsayamayız. Yani bir bayan hareketi, yalnızca bayan hareketi olduğu için devlet feminizmi üretmeye muktedir demek de doğru değildir. Joyce Outshoorn‘ın gözlemlediği “geleneksel bayan rollerini savunan yahut kürtaj yahut eşcinsel evliliğe karşı çıkan bayan grupları vardır” (Outshoorn, 2012: s. 145). Bu türlü bir bayan grubunun, kendini devlet feminizmi üretmek için bayan siyaset ajanslarıyla ittifaka sokacağını beklemek muhtemel değildir. Buradan feminizmin bayan hareketlerinin gerekli bir şartı olmasa da en azından anti-feminizmin yokluğunun gerekli bir şart olduğu ortaya çıkmaktadır. benzeyenşekilde bayan siyaset ajanslarına döndüğümüz zaman, onların da feminist bir duruş sergileyeceklerini garanti edemeyiz. Johanna Kantola ve Joyce Outshoorn’un sözleriyle, “kadın siyaset ajanslarının feminist olduklarına dair a priori bir varsayım yoktur. Bu kurumların feminist olma derecesi ampirik bir sorudur (Kantola & Outshoorn 2007: s. 4).

Devlet feminizmi kavramı tartışmasını özetleyecek olursak, bu kavramın bayanların haklarını ya da en çok önemli çıkarlarını teşvik eden devlet siyasetleri bakımından tahlil edilebileceğini kabul edebiliriz. Bu tahlil söylediği söz edilen siyasetlerin herhangi bir bayan hareketi tarafından başlatılması ya da savunulması gerektiğini varsaymaz. Ayrıyeten bu siyasetlerin, bayan haklarını yahut çıkarlarını teşvik etmek üzere tasarlandıklarını; yani kasıtlı olarak feminist olduklarını varsaymaz. Yalnızca bu hakları ya da çıkarları teşvik etmeleri kafidir. Bu türlü bir devlet feminizmi anlayışıyla bayan hareketleri ve siyaset yapıcıların niyetlerinin oynadığı rolle ilgili problemlerden sakınmak mümkündür. Şayet devlet siyasetleri, bayanların haklarını yahut çıkarlarını nitekim teşvik ediyorsa, o zaman devlet feminizmini örnekliyorlar demektir.

Kaynaklar

Hernes, H. M. 1987. Welfare State and Woman Power, Oslo: Norwegian University Press.

Kantola, J., Outshoorn, J. 2007. “Changing State Feminism”, editörler Joyce Outshoorn & Johanna Kantola, Changing State Feminism, New York: Palgrave Macmillan.

Lovenduski J. 2005. “Introduction: state feminism and the political representation of women”, State Feminism and Political Representation, editör Joni Lovenduski, Cambridge: Cambridge University Press.

Lovenduski, J. 2008. “State Feminism and Women’s Movements”, West European Politics, vol. 31(1–2), 169–194.

Mazur, A. G., McBride, D. E. 2007. “State Feminism since the 1980s: From Loose Notion to Operationalized Concept”, Politics & Gender, vol. 3(4), 501–513.

McBride D. E., Mazur, A. G. 2012. “The State Feminism Project”, editörler McBride D. E. &. Mazur A. G, The Politics of State Feminism, Philadelphia: Temple University Press.

Outshoorn, J. 2012. “Social Movements and Women’s Movements”, editörler McBride D. E. & Mazur, A. The Politics of State Feminism, Philadelphia: Temple University Press.

Valiente, C. 2007. “Developing Countries and New Democracies Matter: An Overview of Research on State Feminism Worldwide”, Polities & Gender, vol. 3(4), 530–541. 

[1] Bu yazı, Doç. Dr. Fatma Fulya Zirve’nin 114K103 nolu Tübitak 1001 projesine dayanmaktadır.