Dünya AIDS Günü: Uzmanlara göre vaka arttı, teşhis azaldı

Bugün Dünya AIDS Günü. AIDS/HIV hâlâ dünyanın en büyük sağlık sıkıntılarının başında geliyor. Halk arasında AIDS olarak bilinen Kazanılmış Bağışıklık Yetmezliği Sendromu, HIV enfeksiyonunun neden olduğu, kronik, hayatı tehdit edebilen bir rahatsızlıktır. HIV bağışıklık sistemini hasara uğratarak hastalıklarla mücadele gücünü zayıflatan bir virüs. Bu virüsün nasıl bulaştığını bilmek hastalıktan korunmanın ilk adımı. Dünya genelinde 40 milyon kişinin bugüne kadar vefatına sebep olan AIDS ile ilgili farkındalığı arttırmak ismine 1 Aralık dünya gelinde “AIDS Günü” olarak anılıyor.

Covid-19 ile gelen sıkıntı

Milliyet’in haberinde Covid-19 salgını döneminde ve sonrasında Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, HIV/AIDS olaylarında artış yaşandı. HIV alanında önde gelen doktorlar ve sivil toplum kuruluşları “Covid-19 dönemi sonrası HIV Politikaları” başlıklı bir raporla pandemi döneminde yaşananları raporlaştırdı. Covid-19 döneminde HIV enfeksiyonunun pandemi öncesindeki yayılma suratını koruduğu varsayımına yer datalar raporda, pandemi nedeniyle sağlık kuruluşları ve teşhis merkezlerine müracaat azaldığı için yeni vaka sayısının düşük olduğu da ifade edildi. Raporun müelliflerinden Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Kolu Öğretim Üyesi Prof. Dr. Fehmi Tabak ve Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Ana Bilim Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Dilara İnan ile konuşuldu. 

Türkiye’de artıyor

Prof. Dr. İnan, Türkiye’de HIV farkındalığının hâlâ düşük sevide olduğunu, pek çok ülkede yıllık yeni HIV vaka sayısının son 10 yılda sabit kalma yahut azalma trendine girerken Türkiye’nin yıllık yeni vaka sayısı artışında dünyada en üst sıralarda yer aldığını söyledi. Prof. Dr. İnan, “HIV olayları Türkiye’de son 10 yılda 8 kat artış gösterdi. Sağlık Bakanlığı tarafından HIV/AIDS Denetim Programı oluşturulmuş, kapsamlı bir eylem planı ortaya konmuştur. Lakin pandemi, tüm sağlık teşebbüslerini olduğu, HIV/AIDS ile mücadeleyi de olumsuz şekilde etkiledi” dedi. Pandeminin, HIV ile enfekte olan bireylerin salgın şartlarında teşhis alamaması ve bu periyotta tedaviye başlamamasında tesirli olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Dilara İnan şunları söyledi:

“Pandemi döneminde temel sağlık hizmetlerine ve tedaviye erişimin kesintisiz sürdürülmesi için büyük uğraş sarf edilse de bu periyotta pek çok sağlık kuruluşunda HIV poliklinikleri düşük kapasiteyle çalışmak durumunda kaldı. Bununla birlikte HIV tedavisi devam eden bireyler, uzaktan takip edildi, polikliniği ziyaret edemeyenlerle telefon, mesaj ya da imajlı görüşme yoluyla iletişim kuruldu. Pandeminin tesirinin azalmasıyla sağlık kuruluşlarının tüm branşlarda poliklinik hasta yükünün artması, pandemi müddetince ertelenmiş tıbbi müdahalelerin gerçekleştirilmeye başlaması bekleniyor. Böylelikle yeni teşhis konacak, bilhassa de tanısı ileri evrede gerçekleşecek HIV hadiselerinde da süratli bir artış öngörülüyor.”

Sayı azaldı ama

Vaka sayılarının artmasına karşın pandemi döneminde teşhis sayısında azalma yaşandığını belirten Prof. Dr. Fehmi Tabak da 2020 ve 2021 yıllarında doğrulama testi pozitif tespit edilerek raporlanan HIV/AIDS olayı sayılarının 2019 düzeyinin yüzde 28 altında seyrettiğini söyledi. Tabak, HIV hadiselerinin teşhis oranındaki bu düşüşün en büyük nedeninin sayıları pandemi öncesinde de sınırlı olan anonim test merkezlerinin pandemi döneminde düşük kapasiteyle hizmet vermesi, hatta kimilerinin HIV testi faaliyetlerini tamamen durdurması olarak açıkladı.

Prof. Tabak, test yaptırmak isteyen bireylerin Kovid-19 riskinden ötürü sağlık kuruluşlarına ve anonim test merkezlerine başvurmaktan çekinmesinin de teşhis sayısının düşük olma sebepleri arasında saydı. Tabak, “Pandemi döneminde kan bağışları azalmış, pek çok tıbbi müdahale ertelenmiş olduğu için, olağan kaidelerde tesadüfen saptanacak çoğu olaya bu devirde teşhis konamadı” dedi.

Geçen yıl 650 bin ölüm

Türk Klinik Mikrobiyoloji ve İnfeksiyon Hastalıkları Derneği HIV/AIDS Çalışma Grubu Başkanı Prof. Dr. Halis Akalın, 2021 sonu itibariyle dünyada ve Türkiye’de HIV/AIDS ile ilgili şu istatistikleri paylaştı:

Dünyada 38.4 milyon HIV enfeksiyonu ile yaşayan kişi var.

Dünyada 2021’de 1.5 milyon kişi HIV enfeksiyonu tanısı aldı.

AIDS ve AIDS ile alakalı komplikasyonlar nedeniyle 650 bin kişi öldü.

Türkiye’de 2021 sonu itibariyle Sağlık Bakanlığı resmi kayıtlarında 32 bin 376 (26 bini erkek) kişi HIV ile yaşıyor.

Hastalığını bilmeyen bireylerin olma mümkünlüğünün yüksek olması nedeniyle Türkiye’De HIV ile yaşayanların sayısının 65 bin-70 bin arasında olduğu tahmin edilmektedir ve Dünya Sağlık Örgütü’nün varsayımı de bu taraftadır.

Türkiye’de 35 bin kişi teşhis aldı

Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de çok önemli halk sağlığı meseleleri arasında yer alan HIV enfeksiyonunun görülme sıklığı artmaya devam ediyor. HIV/AIDS ile mücadeleye katkı sağlamak ismine 5 tabip derneğinin bir araya gelerek geçen yıl hayata geçirdiği “Şüphen Olmasın” inisiyatif, HIV/AIDS konusunda toplumda farkındalık yaratmak, düzenli test olma oranını artırmak ve HIV ile yaşayanların hayat kalitesini yükseltmek ismine çalışmalarını 1 yılı aşkın müddettir sürdürüyor. Bu süre zarfında gerçekleştirilen çalışmalar doğrultusunda 6 milyon kişinin test olmanın kıymetiyle ilgili bilgilenmesi ve HIV farkındalığı kazanması sağlandı.

Tanı konmayanlar var

İnisiyatif toplantısında konuşan HIV’nin tarifi, HIV ile AIDS’in farkı ve aktüel verilere dair bilgiler veren KLİMİK Derneği HIV/AIDS Çalışma Grubu Başkanı Prof. Dr. Emin Halis Akalın, HIV’in bağışıklık sisteminin hücrelerini tutarak fonksiyonlarını bozan bir virüs olduğunu anlattı. HIV enfeksiyonu bağışıklık sisteminin zaman içerisinde zayıflamasına sebep olduğunu ve tedavi edilmezse bağışıklık yetmezliğine yol açabildiğini söyleyen Akalın, şu bilgileri verdi:

“Türkiye’deki Edinilmiş Bağışıklık Yetmezliği Sendromu yani AIDS ise HIV enfeksiyonunun en ileri evresidir. Ülkemizde 1985 yılında teşhis alan ilk olaydan bu yana 35 binin üzerinde kişinin testi pozitif saptanarak HIV ya da AIDS tanısı almıştır. Teşhis konulmamış hadiseleri da düşündüğümüzde bu sayının daha fazla olduğunu tahmin ediyoruz.”

ACYBHD Genel Sekreteri Prof. Dr. Deniz Gökengin ise toplantıda HIV’nin bulaş ve korunma yollarına dikkat çekerek, “Toplumda sanıldığının tersine HIV ile yaşayan insanlarla fizikî temasta bulunmakla, aynı havayı solumakla,yerde oturmakla yahut sivrisinek sokmasıyla HIV bulaşmaz. HIV korunmasız cinsel bağla, ortak kullanılan sterilize edilmemiş enjektörlerle, kan ya da organ nakliyle yahut HIV pozitif annelerden hamilelik, doğum ve emzirme periyotlarında bulaşabilen bir virüstür. HIV’den korunma, temel olarak bu bulaş yollarını tedbire aslına dayanır. Risk oluşturacak durumlara yönelik gerekli tedbirler alındığı takdirde HIV bulaşının çarçabuk önlenmesi mümkündür” diye konuştu.

EKMUD HIV/AIDS Çalışma Grubu Koordinatörü Prof. Dr. Behice Kurtaran ise HIV/AIDS tedavisindeki ilerlemelerle birlikte dünyada ve Türkiye’de tedaviye erişimin mevcut durumundan bahsetti.

Farkındalık artmalı

HAKED Genel Sekreteri Prof. Dr. Serhat Ünal da yaptıkları bilgilendirme çalışmalarından bahsederek, “Gençler arasında HIV farkındalığını artırmak üzere ‘Şüphe 101’ isimli bir projeyi de hayata geçireceğiz. Bu projeyle hem üniversitelerde yapılacak seminerler vasıtasıyla hem de öğrenciler arası akran eğitimi modeli ile HIV farkındalığı yaygınlaştırılacak” dedi.

HIV ile mücadelede en çok önemli adımın, vaktinde teşhis konulması olduğunun altını çizen HIVEND Başkanı Prof. Fehmi Tabak, HIV/AIDS teşhisinin geç konulmaması için kimi büyük kentlerde bulunan anonim test merkezlerinin sayısının artırılması gerektiğini söyledi.