Ekonomi ve gıda güvenliği deniz geçiş noktalarındaki kırılganlık risk altında

Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) “Deniz Nakliyeciliği 2024 Değerlendirmesi: Deniz Geçiş Noktalarının Seyri” başlıklı raporunu, basın toplantısında açıkladı.

Rapora göre, global deniz ticareti 2022’deki daralmanın akabinde toparlanma eğilimine girdi ve 2023’te yüzde 2,4 büyüyerek yaklaşık 12,3 milyon tona ulaştı.

Bu yıl ise deniz ticaretinin demir cevheri, kömür ve tahıl benzeri dökme yük emtialarının yanı sıra konteynerle taşınan mal talebinin artmasıyla yüzde 2’lik mütevazı bir büyüme göstermesi bekleniyor.

Geçen yıl yüzde 0,3 büyüyen konteyner ticaretinin bu yıl yüzde 3,5 artış göstereceği tahmin edilirken, UNCTAD’a göre bu sayılar daha derin zorlukları maskeliyor. Bu nedenle, global deniz ticaretinde uzun vadeli büyüme, dalın Ukrayna’daki savaş ve Orta Doğu’da artan jeopolitik gerginlikler devam eden zorluklara nasıl ahenk sağlayacağına bağlı olacak.

Rotaların uzaması yüksek maliyet ve emisyonlara yol açıyor

Dünyadaki kritik deniz geçiş noktaları aksamalarla karşı karşıya kalarak gecikmelere, rota değişikliklerine ve daha yüksek maliyetlere neden oldu.

Küresel ticaretin kritik arterlerini oluşturan Panama ve Süveyş kanallarındaki trafik, 2024 ortasında, evvelki yılın aynı devrine göre yüzde 50’nin üzerinde düşüş gösterdi.

Bu gerileme, Panama Kanalı’nda iklim değişikliği kaynaklı düşük su düzeyleri ve Süveyş Kanalı’nı etkileyen Kızıldeniz bölgesindeki çatışmaların patlak vermesinden kaynaklandı.

Aden Körfezi ve Süveyş Kanalı’ndan geçen gemilerin tonajı da sırasıyla yüzde 76 ve yüzde 70 azaldı.

Gemilerin rotalarını Kızıldeniz’den Ümit Burnu’na çevirmesiyle, bölgedeki gemi varışları yüzde 89 arttı. Bu durum mal akışının sürdürülmesine yardımcı olurken, maliyet artışları, gecikmeler ve karbon emisyonlarının yükselmesine yol açtı.

UNCTAD, Uzak Doğu-Avrupa rotasında 20-24 bin TEU konteyner gemisinin, Süveyş Kanalı yerine Afrika’yı dolaşarak seyahat ettiğinde, Avrupa Birliği’nin (AB) Emisyon Ticaret Sistemi kapsamında sefer başına 400 bin dolar ek emisyon maliyetine maruz kaldığını hesapladı.

Daha uzun süren rotalar, liman tıkanıklığının artmasına, daha yüksek yakıt tüketimi ve mürettebat fiyatları, sigorta primleri ve korsanlık riskine maruz kalma ihtimalinin artmasına da neden oldu.

Geçen yıl global ton-mil istikrarı yüzde 4,2 artarak maliyet ve emisyonların yükselmesine yol açarken, rotaların uzaması global lojistik ve tedarik zincirleri üzerinde baskı oluşturdu.

En kötü tesirleri az gelişmiş ülkeler yaşıyor

Yaşanan aksaklıklar ve artan maliyetlerden tüm ülkeler eşit şekilde etkilenmiyor. Gelişmekte Olan Küçük Ada Devletleri (SIDS) ve En Az Gelişmiş Ülkeler (LDC), en berbat tesirleri yaşıyor.

Hesaplamalara göre, Kızıldeniz ve Panama Kanalı’ndaki krizin devam etmesi durumunda global tüketici fiyatları 2025 sonuna kadar yüzde 0,6 artabilir. SIDS için potansiyel tesirin daha şiddetli olma riski bulunuyor.

Denizcilik dalının iklim değişikliğinin artan tesirleri ve diğer aksamalara karşı dayanıklılık muhtaçlığının aciliyetini de vurgulayan UNCTAD’a göre, kesimdeki bir diğer acil sorun da güvenliği, kirlilik denetimini ve denizci refahını zayıflatan geçersiz gemi tescilleri ve bundaki artış.

UNCTAD, denizcilik kesiminin artan zorluklarla karşı karşıya kaldığı bu periyotta, kritik geçişlerdeki kesintilerin ele alınması, düşük karbonlu ve yeşil denizciliğe yatırım yapılması, liman verimliliği ve adaptasyonunun artırılması, iç bölge ilişkilerinin geliştirilmesi ve geçersiz gemi tescillerine karşı mücadele edilmesi davetinde bulundu.

“Tüketici kemer sıkıyor, yatırımcı bekle-gör modunda”

UNCTAD Teknoloji ve Lojistik Yöneticisi Shamika Sirimanne, basın toplantısında, global deniz ticaretinin bu yıl yüzde 2 büyümesini beklediklerini ifade ederek, 2025-2029 döneminde yıllık bazda yüzde 2,4 artış öngördüklerini dile getirdi.

Orta vadedeki bu büyümenin teknolojik gelişmeler, yeşil dönüşüm ve deniz ticareti altyapısına yönelik yatırımlara ilginin yeniden canlanmasıyla destekleneceğini söyleyen Sirimanne, “Ancak global deniz ticaretinin büyümesi üzerinde aşağı taraflı riskler hayli baskın. Jeopolitik gerginlikler, süregelen çatışmalar ve savaşlar, uluslararası ticareti epeyce olumsuz etkiliyor. Birçok düşük gelirli ülke borç yüküyle karşı karşıya kalıyor, yüksek borçlanma maliyetleriyle boğuşuyor ve dış şokları yönetmekte zorlanıyor. Gelecek bilinmeyen olduğunda, biz tüketiciler olarak kemer sıkıyoruz. Yatırımcılar ise bekle-gör moduna geçiyor ve ekonomi ve beraberinde uluslararası ticaret de zarar görüyor” diye konuştu.

UNCTAD Ticaret Lojistiği Birimi Başkanı Jan Hoffmann da kritik deniz geçiş noktalarını etkileyen meseleler nedeniyle navlun fiyatlarının arttığını ve bu artışın tüketici fiyatlarına yansıyacağını ifade ederek, “Eğer bu geçiş noktalarındaki kriz devam eder ve navlun fiyatları yüksek kalmayı sürdürürse, tüketici fiyatları 2025 sonuna kadar yüzde 0,6 artabilir. Bu oran SIDS ülkelerinde yüzde 0,9. Yani global ortalamanın neredeyse yüzde 50 daha fazlası” ikazında bulundu.