Emlak sektörü kriz sinyalleri veren Çin’in ekonomisi ‘saatli bomba’ mı?

ABD Başkanı Joe Biden, dünyanın ikinci büyük iktisadını “saatli bir bomba” olarak tanımladı. Biden’a göre gelecekte Çin’de hoşnutsuzluk artacak.

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ise Biden’a cevabında, ülke ekonomisinin “dayanıklılığına, muazzam potansiyeline ve canlılığına” vurgu yaptı.

Peki kim haklı? Biden mı yoksa Şi mi? Çoğu zaman olduğu benzeri, yanıt muhtemelen ikisinin arasında bir yerde.

Ekonomisinin yakın vakitte çökmesi pek mümkün olmasa da Çin, çok büyük ve esaslı zorluklarla karşı karşıya.

Emlak sektöründe kriz

Çin’in ekonomik problemlerinin merkezinde emlak piyasası var. Yakın vakte kadar gayrimenkul, ülke varlığının üçte birini oluşturuyordu.

Singapur’daki INSEAD’da ekonomi profesörü olan Antonio Fatas, “Bunun hiçbir manası yoktu” diyor.

Ülkede 20 yıl boyunca, emlak sektöründe özelleştirme dalgasıyla patlama yaşadı. Fakat 2020’de kriz sektörü vurdu. Pandemi ve ülkenin azalan nüfusu, konut inşaatı programı için iyi bileşenler değildi.

ABD’yi vuran 2008 krizi gibi bir çöküşten korkan Çin hükümeti, gayrimenkul sektöründe borç sınırlaması getirdi. Çok geçmeden birçok kişi için geri ödeyemeyecekleri ölçüde borç birikmişti.

Konuta talep azaldı, emlak fiyatları düştü. Yaşananlar, 3 yıllık koronavirüs kısıtlamalarını yeni geride bırakan ev sahiplerini daha da fakirleştirdi.

Yatırım şirketi Natixis’in Asya Baş Ekonomisti Alicia Garcia-Herrero, “Çin’de mülk almak tesirli bir tasarruftu. Yakın vakte kadar paranızı çılgın borsaya ya da düşük faizli bir banka hesabına yatırmaktan daha iyi görünüyordu” diyor.

Batılı ülkelerden farklı olarak bu, pandemi sonrası harcama patlamasının yahut ekonomik manada büyük bir toparlanmanın yaşanmadığı manasına geliyor.

Garcia-Herrero, “Çinlilerin sıfır Covid siyasetinden sonra meczuplar gibi harcama yapacağına dair bir fikir vardı. Seyahat ederler, Paris’e sarfiyatlar, Eyfel Kulesi’ni satın alırlar… ama aslında ev fiyatlarındaki düşüş nedeniyle tasarruflarının azaldığını biliyorlardı, bu yüzden nakit parayı ellerinde tutmaya karar verdiler” diyor.

Bu durum yalnızca hane halkının fakir hissetmesine yol açmakla kalmadı, aynı vakitte yerel idarelerin borç problemini da kötüleştirdi.

Milyarlarca dolarlık gelirin üçte birinden fazlasının, emlak sektöründe arazi satılarak elde edildiği tahmin ediliyor.

Bazı ekonomistlere göre bu mülkiyet probleminin azalması yıllar alacak.

Kusurlu bir ekonomik model

Emlak krizi vakitte Çin iktisadının işleyişindeki sıkıntılara da dikkat çekiyor.

Ülkenin son 30 yıldaki şaşırtan büyümesi, yollar, köprüler ve tren çizgilerinden fabrikalara, havalimanlarına ve konutlara kadar her şeyin inşa edilmesiyle sağlandı. Bunu gerçekleştirmek yerel idarelerin sorumluluğundaydı.

Ancak kimi ekonomistler bu yaklaşımın geçerliliğini yitirmeye başladığını savunuyor.

Çin’in inşaat bağımlılığının en tuhaf örneklerinden biri Myanmar sonuna yakın Yunnan eyaletinde bulunuyor. Bu yıl bölgedeki yetkililer şaşırtan bir şekilde milyonlarca dolarlık yeni bir Covid-19 karantina tesisi inşa etme planlarına devam edeceklerini doğruladılar.

Sonuç olarak Çin’in halkına refah sağlamanın öbür bir yolunu bulması gerekiyor.

Prof. Fatas, “Bir dönüm noktasındayız. Eski model işe yaramıyor lakin odak noktasını değiştirmek için önemli yapısal ve kurumsal ıslahatlara gereksiniminiz var” diyor.

Örneğin, şayet Çin bir finans bölümünün iktisadını canlandırmasını ve ABD yahut Avrupa’ya rakip olmasını istiyorsa, hükümetin öncelikle düzenlemeleri çok önemli ölçüde gevşetmesi ve gücün büyük kısmını özel bölüme devredilmesi gerektiğini savunuyor.

Gerçekte ise tam aksisi oldu. Çin hükümeti finans sektörü üzerinde denetimini sıkılaştırdı, “Batılılaşmış” bankacıları azarladı ve Alibaba gibi büyük teknoloji şirketlerine baskı yaptı.

Bu, ülkeye gençler arasında işsizliğin artması olarak yansıdı. Çin genelinde milyonlarca iyi eğitimli mezun, kentlerde beyaz yaka işler bulmakta zorlanıyor.

Temmuz ayında, 16-25 yaş arası iş arayanların oranı, yüzde 21,3’le rekor kırdı. Sonraki ay yetkililer sayıları yayımlamayı bırakacaklarını duyurdu.

Prof. Fatas’a göre bu, “katı, merkezi bir ekonominin” bu kadar çok sayıda insanı iş gücüne katmakta zorlandığının bir ispatı.

Hükümet şu anda ne yapacak?

Ekonomik istikamet değişikliği için, siyasi ideolojinin değişmesi gerekir. Çin Komünist Partisi’nin toplum, Devlet Başkan Şi Cinping’in de parti üzerindeki sıkı denetimine bakılırsa, bu pek muhtemel görünmüyor. Yönetim ekonomik değişimin gerekli olmadığını bile iddia edebilir.

Bazı açılardan Çin kendi muvaffakiyetinin kurbanı. Mevcut büyüme suratı, evvelki yıllardaki şaşırtan derecede yüksek sayılarla karşılaştırıldığında “yavaş” olarak bedellendiriliyor.

1989’dan bu yana Çin, yılda ortalama yaklaşık yüzde 9’luk bir büyüme oranı yakaladı. 2023 yılında ise bu sayının yüzde 4,5 civarında olacağı öngörülüyor.

Bu büyük bir düşüşyine de ABD, İngiltere ve çoğu Avrupa ülkesininkinden çok daha yüksek.

Batılı ekonomiler çoklukla insanların harcamalarıyla güçleniyor fakat Pekin bu tüketim modeline karşı temkinli davranıyor.

Tüketicileri yeni bir TV almaya ya da tatile çıkmaya teşvik etmek ekonomiyi canlandırmaya yardımcı olabilir lakin Çin’in ulusal güvenliğine ya da ABD ile rekabetine pek yararı yok.

Aslında Şi büyüme istiyor ama bunu büyüme ismine istemiyor. Yarı iletkenler, yapay zeka ve yeşil teknoloji ileri sanayilerdeki patlamasının arkasında bu olabilir. Bunların hepsi Çin’i global olarak rekabetçi ve daha az bağımlı kılıyor.

Bu vakitte hükümetin sarsılan iktisada verdiği sınırlı yansıyı de açıklayabilir. Şu ana kadar büyük ölçüde para pompalamak yerine, borçlanma limitlerini gevşetmek ya da faiz oranlarını bir miktar düşürmek aynıi ayarlamalar yaptı.

Çin’deki yabancı yatırımcılar kaygılı ve hükümetin bir an önce harekete geçmesini istiyor fakat görevliler uzun vadeli bir oyun oynuyor görünüyor.

Kağıt üzerinde Çin’in daha fazla büyüme için hala büyük bir potansiyele sahip olduğunu biliyorlar. Çin ekonomik bir güç merkezi olabilir fakat ülkede ortalama yıllık gelir hala sadece 12 bin 850 dolar. Halkın yaklaşık yüzde 40’ı hâlâ kırsal kesimde yaşıyor.

Seçim döngülerine bağlı olmamak, Çin’e, uzun vadeli bir bakış açısı edinme lüksü veriyor.

Ancak öte yandan pek çok iktisatçı, otoriter siyasi sistemin, resmi olarak “yüksek gelirli” ülkelerdeki hayat standartlarıyla eşleşen esnek, açık ekonomi çeşidiyle uyumlu olmadığını savunuyor.

Şi’nin ideolojiyi tesirli yönetim ya da denetimi pragmatizme tercih etmesi tehlikesi olabilir.

Çoğu insan için ekonomi iyi giderken bu olumlu bir şey. Lakin Çin, pek çok kişinin iş bulmakta zorlandığı ve mülklerin kıymetinin düştüğü 3 yıllık sıfır Covid devrinden çıktığı için farklı bir kıssa ortaya çıkıyor.

Bu bizi Biden’ın toplumsal huzursuzluğa yol açacağını düşündüğü “saatli bomba” tarifini ya da daha da önemli bakarsak, buna tepki olarak bir çeşit tehlikeli dış siyaset aksiyonunu akla getiriyor.

Ancak şimdi bu tamamen bir spekülasyon. Çin geçmişte pek çok krizden çıktı. Yeniden de ülke idaresinin şimdisiz bir takım zorluklarla karşı karşıya olduğuna kuşku yok.

Fatas, “Mevcut durumdan telaş duyuyorlar mı? Elbette, sayıları görüyorlar. Ne yapılması gerektiğini anlıyorlar mı? Emin değilim. Benim iddiama göre Çin’in geleceği için temel olan kimi şeyleri kaçırıyorlar” diyor.