Enkazdan kurtarılanlar ne aynıi böbrek sıkıntıları yaşıyor, Türkiye’nin diyaliz kapasitesi kâfi miydi?

Aylin Yazan | BBC Türkçe Zelzelelerde enkazdan kurtarılan yaralılar için böbrek sağlığı hayati kıymette. Göçük altında ezilme ile oluşan yaralanmalar (ezilme sendromu) ve susuz kalmak, böbreklerde bazen kalıcı olan hasarlara, hatta vefata neden …

Dünya

11.03.2023 12:36

A⁺

A^-

Aylin Yazan | BBC Türkçe

Depremlerde enkazdan kurtarılan yaralılar için böbrek sağlığı hayati ehemmiyette. Göçük altında ezilme ile oluşan yaralanmalar (ezilme sendromu) ve susuz kalmak, böbreklerde bazen kalıcı olan hasarlara, hatta vefata neden olabiliyor.

6 Şubat’taki Kahramanmaraş merkezli zelzelelerin akabinde, ezilme sendromlu olarak hastaneye kaldırılan yaklaşık 1500 yaralı olduğu tahmin ediliyor. Türk Nefroloji (böbrek sağlığı ve hastalıkları ile ilgilenen bilim dalı) Derneği Renal Afet Grubu Başkanı Prof. Dr. Serhan Tuğlular bunlardan yaklaşık 800’ünün diyaliz tedavisine ihtiyaç duyduğunu, birçoklarının da taburcu edildiğini söylüyor.

Türk Nefroloji Derneği’ne göre, 1999 Marmara Depremi’nden alınan derslerle son zelzelelerde böbrek sağlığı konusunda süratle organize olundu ve muhtaçlıklar giderildi. Öte yandan sarsıntı bölgesinde daima diyaliz tedavisi gören hastaların da diğer vilayetlere sevki gerçekleştirildi.

Sağlık Bakanı Fahrettin Koca da 18 Şubat’ta yaptığı açıklamada “Diyaliz kapasitemiz hastamızın gereksinimine karşılık verecek düzeydedir” demişti.

Depremle böbrek sıhhatinin nasıl bir kontağı var?

Dr. Serhan Tuğlular: Zelzelelerle böbrek hastalıkları arasında çok önemli bir bağ var. Zelzelede bireyler göçük altında kalırlarsa ve bilhassa bir uzuvları ezilirse, bu ezilen kas dokusundan, hücrelerin yıkılmasıyla açığa çıkan kimi maddeler oluyor. Bu hususlardan biri potasyum, öbürü de miyoglobin (kas dokusunda bulunan bir protein).

Potasyum kalbi ani şekilde durdurarak mevte neden olabiliyor. Miyoglobin dediğimiz madde de dolanıma karışıyor, böbreklerden geçerken orayı tıkıyor ve akut böbrek yetmezliğine neden oluyor.

Depremlerde ölümlerin yüzde 80’i ani ölümdür, yani çok büyük bir yaralanma olur ve derhal o anda kişi kaybediliyor.

Ama ani ölümlerden sonra en çok önemli vefat sebebi bu ezilme sendromuna bağlı akut böbrek yetmezliği nedeniyle olan ölmedir.

Bu da iki şekilde olabilir. Birincisi “kurtuluş ölümü”. Çok dramatik bir durumdur. Göçükten kurtarılan kişi gülümser, herkes alkışlar ve o sırada yahut çabucak ambulansa biner binmez kişi kaybedilir. Bunun sebebi kana birden aşırı potasyum çıkışıdır.

Kişi hastaneye ulaşabildiyse de, ezilme sendromlu gelişenlerin yüzde 80’inde önemli bir akut böbrek yetmezliği gelişir ve bu hastalara diyaliz yapmak gerekir. Bunun iyi tarafı şu; bu düzelir. Bu hastalara en fazla iki hafta bir süre diyaliz takviyesi verildiğinde, bu bireylerin böbrekleri yavaş yavaş fonksiyonlarını yeniden toparlar ve sağlıklı bireyler olarak hayatlarını sürdürürler. Onun için bu bireylere, o zaman aralığında, diyaliz dayanağının verilmesi son derece kıymetlidir. Küçük bir kısmı ise kronik diyaliz hastası olabilirfakat sonuçta hayatı kurtulmuş olur.

Depremlerde yaralıların ne kadarında ezilme sendromu görülüyor?

Dr. Serhan Tuğlular: Zelzelelerde yaralıların yaklaşık yüzde 2-3’ünde ezilme sendromu gelişiyor. Bu son zelzelelerde bundan biraz daha az oldu aynıi… muhtemelen tahminen kurtarılamadıkları için. Onu bilgiler açığa çıkınca, zaman bize daha net gösterecek.

Hastalara nerede müdahale edildi?

Dr. Serhan Tuğlular: Bu sarsıntıda Antakya’da çok büyük bir hasar olduğu için, böbrek tedavisi gereken depremzedeler ilk günlerde gemilerle Mersin’e gönderildiler; sonraki günlerde uçak ve helikopterlerle öteki kentlere gönderilenler de oldu.

Neticede bu sarsıntılarda 1500’den fazla ezilme sendromlu hasta izlendi. Bunlardan en az 800 adedine diyaliz gerekti. Buruk bir memnunluk tahminen ama bu hastaların birçoğu da taburcu oldu. Diyaliz ihtiyaçları de yok, akut böbrek hasarı da olmadı. En azından böbrek yetmezliğinden hastaları kaybetmemiş olduk.

Türkiye’deki böbrek sağlığı topluluğu, 99 zelzelesinden neler öğrendi?

Dr. Serhan Tuğlular: 99 Marmara sarsıntısında ezilme sendromlu çok hasta izledik ve bu bahiste ister istemez önemli bir tecrübe kazandık. İlk kez o zelzeleyle birlikte Türk Nefroloji Derneği çatısı altında bir Renal (böbreklerle ilgili) Afet Gücü kuruldu.

Depremler kitlesel bir felaket olduğu için, bizim de “böbrek felaketi” olarak tanımladığımız bir durum oluşuyor. Diyaliz kapasitemizi bunu öngörerek planlamamız ve buna göre makine ve insan gücü organizasyonu yapmamız gerekiyor. Hatta bunun birkaç adım öncesinde, arama kurtarma ekiplerinin ilk müdahale hakkında iyi ve daima bir eğitimden geçirilmesi gerekiyor.

Öte yandan 99 zelzelesinden sonra ezilme sendromu tedavisi, tüm Türkiye’deki tıp fakültesi müfredatlarına farklı bir ders olarak eklendi. Sağlık Bakanlığı ile koordinasyon halinde arama kurtarma ekipleri ve bu biçim afetlerde görev yapan tüm gruplara bunların eğitimleri verildi.

Marmara sarsıntısından çıkardığımız derslerden biri de evvelce büyük ölçüde gereç depolamasının bir işe yaramadığı, zira bunların kullanım mühletleri doluyor. Bunların zelzele olduktan sonra süratle toparlanabileceği bir organizasyon kurulmuş olması gerekiyor.

Bir öteki ders de iletişim ağının kurulmuş olması. Artık teknoloji sayesinde iletişim 99’a kıyasla çok daha kolay. Sarsıntı olduğu anbölgedeki koordinatör arkadaşlarımızla bağlantıya geçiyoruz. O arkadaşlarımız vasıtasıyla hastalarla ilgilenen sağlık çalışanlarına ulaşıyoruz. Sağlık Bakanlığı ile koordinasyon halinde hem moral destek veriyoruz, hem de muhtaçlıklarını anlıyoruz.

Deprem bölgesinde olağanda diyaliz alan hastalara ne oldu?

Dr. Serhan Tuğlular: Afet durumlarında, kamu hastanelerinde diyalize giren kronik hastaları diğer merkezlere yönlendirmemiz ve hastanelerdeki diyaliz kapasitesini bu akut hastalara açmamız gerekiyor. Bu bahisteki organizasyonu da, Marmara zelzelesinden sonra öğrendiğimiz dersler sayesinde, sıkı bir irtibatla sağladık.ne yazık ki Antakya’da bu hastaları göndeririz diye planladığımız diyaliz merkezleri de yıkıldı. Onun için kronik hastaları iç iletişim ağımızla uygun merkezlere yönlendirebildik.

Enkazdan kurtarılan hastaların ise kurtarılıp hastaneye ulaşması çoklukla 7-8 saati buluyor, bu da bize hastanelerde organizasyon yapmak için bir zaman penceresi tanıyor. Esasen bu hastaların en süratli sürede daha uzak merkezlere yönlendirilmesi gerekiyor. Mersin, Adana, Gaziantep ve Kahramanmaraş’ta yıkılmayan iki büyük hastane bu açıdan bu sarsıntılarda çok büyük bir yük kaldırdı.

Olası bir zelzele durumunda kendimizi ve etrafımızdakileri korumak için ne yapabiliriz?

Dr. Serhan Tuğlular: Zelzele çantası diyoruz… Su içmek çok önemli. Kâfi ve bol sıvı almak akut böbrek hasarının gelişmesinden koruyor. (Enkaz altında kalan kişilerin) 1,5- 2 litre, ne kadar içebilirlerse, bol su içmeleri gerekiyor.

Enkazdan çıkarıldıktan sonra da şuuru açık ve yutma işlevi iyi, ağızdan besin alabilecek durumdaki şahsa ağızdan sıvı kesinlikle içirmek gerekiyor. Tercihen serum verilmesi lazım ama onlar oluncaya kadar ağızdan sıvı verilmesi gerekli.

Potasyum içeren yiyeceklerden, içeceklerden uzak durulması gerekiyor, yani “al sana bir meyve suyu vereyim” dememek gerekiyor zira onun içindeki potasyum bardağı taşırabilir ve o kişi ölebilir. Alınması gereken en çok önemli tedbir bu.

Birçok sarsıntı gösterdi ki, enkaz altında kalanlar etraftakiler tarafından da kurtarılıyor. Bu yüzden de her mahallede kesinlikle sivil toplumun arama kurtarma çalışmaları hakkında bilgilendirilmesi ve ilkyardım eğitimi alması gerekiyor.

Burası bir zelzele bölgesi. Planlamaların afet olmadan önce yapılması, bu afetin büyük yıkıcı sonuçlarını önlemenin aslında tek yolu. Zira afet sırasında kaotik bir ortam oluyor ve o kaos ortamında bunları yapmak çok çok zor, evvelden planlamış olmak gerekiyor. Tercihen de afet bölgesinin biraz dışından bireylerin tertipleri üstlenmesi gerekiyor.